Jak spółdzielcy mogą sprawdzić wydatki dokonane w spółdzielni

W praktyce zdarzają się przypadki nadużyć popełnianych przez władze spółdzielni mieszkaniowych w związku z przeprowadzanymi remontami. Najczęściej nieprawidłowości dotyczą przeprowadzanych przetargów i polegają one m.in. na wykluczeniu firm składających niższe oferty, braku weryfikacji kosztorysów przedstawionych przez oferentów, a także pomijaniu procedur przetargowych.

Zgodnie z art. 267a. ustawy - Prawo spółdzielcze członkowie zarządu lub rady nadzorczej albo likwidatorzy spółdzielni mieszkaniowej działający na szkodę spółdzielni popełniają przestępstwo, za które grozi kara pozbawienia wolności do lat 5 i grzywna. Jest to uregulowanie analogiczne do przyjętego w kodeksie spółek handlowych. Prawo złożenia wniosku o popełnieniu przestępstwa w związku z niegospodarnością jej organów ma każdy, gdyż nie jest to przestępstwo prywatnoskargowe. Inną kwestią jest natomiast możliwość uzyskania statusu pokrzywdzonego przez członka spółdzielni składającego zawiadomienie o popełnionym przestępstwie do prokuratury lub na policję.

Obiektywnie należy stwierdzić, że większość śledztw w sprawie nadużyć organów spółdzielni kończy się umorzeniem z powodu braku wypełnienia znamion zarzucanych przestępstw. Jeżeli prace zostały przeprowadzone zgodnie z umową, wszystko zgadza się z kosztorysem (w którym często umieszcza się wyolbrzymione kwoty) i przetarg został przeprowadzony zgodnie z regulaminem (nawet jeżeli był tylko pozorowany), to praktycznie nie ma szans na pociągnięcie do odpowiedzialności organów spółdzielni. W procedurze wewnątrzspółdzielczej można natomiast usunąć niegospodarnych członków zarządu z pełnionych dotychczas przez nich funkcji.

Art. 267a ustawy z 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2003 r. nr 188, poz. 1848 z późn. zm.).

Do 30 czerwca każdego roku w spółdzielniach mieszkaniowych będą odbywać się walne zgromadzenia lub zebrania przedstawicieli członków. Jest to najczęściej najlepszy moment, kiedy członkowie mają możliwość dokonania oceny efektów całorocznej pracy zarządu i podniesienia swoich zastrzeżeń co do jego rzetelności. Zaakceptowanie całorocznej działalności prezesa spółdzielni i jego zastępców odbywa się wówczas poprzez udzielenie absolutorium, które jest podstawową formą kontroli członków nad zarządem.

Konsekwencją nieudzielenia absolutorium może być odwołanie poszczególnych lub wszystkich członków zarządu. W tym celu można natychmiast po nieudzieleniu absolutorium złożyć wniosek o wprowadzenie do porządku obrad punktu: odwołanie członków zarządu. To jest jedyny wyjątek w prawie spółdzielczym, kiedy walne lub zebranie przedstawicieli może podjąć uchwałę w sprawie, chociaż wcześniej nie była ona przewidziana w porządku dziennym. Prawo do wystąpienia z inicjatywą podjęcia takiej uchwały ma każdy członek spółdzielni, który ma prawo do udziału w głosowaniu.

Nieudzielanie absolutorium nie jest więc równoznaczne z odwołaniem członków zarządu. Walne może to zrobić, ale nie musi. Uprawnienie to przysługuje walnemu zgromadzeniu także wtedy, gdy odwoływanie należy statutowo do kompetencji rady nadzorczej.

Art. 38 par. 1 pkt 2 ustawy z 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2003 r. nr 188, poz. 1848 z późn. zm.).

Jeden członek spółdzielni nie może wystąpić z takim wnioskiem. Takie żądanie ma prawo złożyć walne zgromadzenie, rada nadzorcza lub 1/5 członków spółdzielni. Lustrację przeprowadzają właściwe związki rewizyjne w spółdzielniach w nich zrzeszonych. Spółdzielnie niezrzeszone zlecają odpłatne przeprowadzenie lustracji wybranemu związkowi rewizyjnemu lub Krajowej Radzie Spółdzielczej. Lustratora wyznacza związek rewizyjny, w którym spółdzielnia jest zrzeszona, lub Krajowa Rada Spółdzielcza. Obowiązki lustratora może pełnić osoba, która uzyskała uprawnienia lustracyjne wydane przez Krajową Radę Spółdzielczą.

Co ważne, z czynności lustracyjnych lustrator sporządza protokół, który składa radzie i zarządowi spółdzielni. Protokół ma moc dokumentu urzędowego. Na jego podstawie są opracowywane wnioski polustracyjne dla zarządu i rady.

Zarząd obowiązany jest ponadto na żądanie członka spółdzielni udostępnić mu do wglądu protokół lustracji oraz wnioski polustracyjne i informacje o ich realizacji. Wnioski z przeprowadzonej lustracji powinny być przedstawione przez radę nadzorczą najbliższemu walnemu zgromadzeniu.

Zgodnie z art. 267c. ustawy - Prawo spółdzielcze członkowie organów spółdzielni, którzy wbrew ustawowemu obowiązkowi nie poddają spółdzielni lustracji, utrudniają ją lub nie udostępniają członkom spółdzielni protokołu lustracji, podlegają odpowiedzialności karnej. Za takie działania grozi grzywna albo kara ograniczenia wolności.

Art. 91 par. 2 - 4, art. 93 ustawy z 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2003 r. nr 188, poz. 1848 z późn. zm.).

Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych daje członkom spółdzielni prawo do otrzymania odpisu statutu i regulaminów oraz kopii uchwał organów spółdzielni i protokołów obrad organów spółdzielni, protokołów lustracji i rocznych sprawozdań finansowych. Od 31 lipca 2007 r. mogą oni także żądać przekazania im kopii faktur i umów zawieranych przez spółdzielnię z osobami trzecimi (art. 8¹ ust. 1 u.s.m.). Jest to uregulowanie szczególne wobec przepisów ustawy - Prawo spółdzielcze, wobec czego wyłącza ono zasadę przewidzianą w art. 18 par. 3 ustawy - Prawo spółdzielcze. Przewiduje ona, że spółdzielnia może odmówić członkowi wglądu do umów zawieranych z osobami trzecimi (np. przedsiębiorstwami wykonującymi prace remontowe w budynkach spółdzielni), jeżeli naruszałoby to prawa tych osób lub jeżeli istnieje uzasadniona obawa, że członek wykorzysta pozyskane informacje w celach sprzecznych z interesem spółdzielni i przez to wyrządzi spółdzielni znaczną szkodę. Gdyby ustawodawca chciał jednak wprowadzić podobne ograniczenia również w stosunku do lokatorów i innych członków spółdzielni, powieliłby dotyczące ich zapisy w ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych.

Obowiązujące regulacje nie nakładają natomiast obowiązku niezwłocznego wydania dokumentów i spółdzielcy muszą niekiedy uzbroić się w cierpliwość i dać pracownikom administracji czas na przygotowanie dokumentów. Niektóre z dokumentów finansowych znajdują się w archiwach, co oznacza, że na ich udostępnienie będzie trzeba poczekać niekiedy nawet kilka dni.

Art. 8¹ ust. 1 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r. nr 119, poz. 1116 z późn. zm.).

Środki z funduszu remontowego powinny być przeznaczone na prace, które pozwalają na odtworzenie pierwotnego stanu budynku i doprowadzenie do jego używalności zgodnie z przeznaczeniem. Za pieniądze zgromadzone na funduszu nie mogą więc być budowane lokale użytkowe na wynajem albo garaże, mogą natomiast pomieszczenia takie jak śmietniki służące mieszkańcom bloku.

Członkowie spółdzielni mogą, zgodnie z prawem spółdzielczym, zwrócić się do spółdzielni o okazanie zawartych przez nią umów. Dokumenty te mogą dotyczyć trybu oraz kosztów przeprowadzanych remontów. Jeżeli spółdzielnia wbrew uprawnieniom spółdzielcy odmówi udostępnienia dokumentu, musi zawrzeć swoje stanowisko na piśmie i doręczyć je wnioskodawcy. Członek, któremu odmówiono wglądu do umów zawieranych przez spółdzielnie z osobami trzecimi, może złożyć następnie wniosek do sądu rejestrowego o zobowiązanie spółdzielni do udostępnienia żądanych umów. Wniosek należy złożyć w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia pisemnej odmowy.

Art. 18 par. 3 ustawy z 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2003 r. nr 188, poz. 1848 z późn. zm.).

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl