W jakich sytuacjach możliwe jest ograniczenie władzy rodzicielskiej

Od chwili urodzenia do chwili uzyskania pełnoletności dziecko pozostaje pod władzą swoich rodziców. W największym skrócie władza rodzicielska to uprawnienia i obowiązki rodziców względem dziecka. Zgodnie z kodeksem rodzinnym obejmuje ona w szczególności obowiązek wychowania go, reprezentowania oraz sprawowania opieki nad nim oraz jego majątkiem. Z drugiej strony dzieci pozostające pod władzą rodzicielską winne są swoim rodzicom posłuszeństwo. Dodatkowo w sprawach, w których mogą samodzielnie podejmować decyzje, powinny wysłuchać opinii i zaleceń rodziców.

Sama władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Równocześnie rodzice przed podejmowaniem decyzji w ważnych sprawach dotyczących dziecka lub jego majątku, np. odziedziczonego spadku, powinni je wysłuchać. Takie zachowanie jest wymagane w szczególności, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają. Jednocześnie każde z rodziców jest zobowiązane i uprawnione do sprawowania władzy rodzicielskiej. Niemniej jednak o istotnych sprawach dziecka rodzice powinni decydować wspólnie. Jeżeli nie są w stanie się porozumieć lub gdy jedno z rodziców pozbawia drugie możliwości decydowania o sprawach ważnych dla dziecka, ich spór może rozstrzygnąć sąd rodzinny. Taki wniosek rozpatruje sąd rejonowy właściwy dla miejsca, w którym mieszka dziecko. W przypadku gdy nie ma ono stałego miejsca zamieszkania, bierzemy pod uwagę miejsce, w którym aktualnie przebywa. [Przykład 1]

Konieczna interwencja

Zdarza się jednak, że wykonywanie władzy rodzicielskiej przez rodziców napotyka różnego rodzaju przeszkody, a najczęściej cierpią na tym dzieci. W takim przypadku jedną z form ingerencji sądu w wykonywanie władzy rodzicielskiej jest jej ograniczenie, które może nastąpić, jeżeli zagrożone jest dobro dziecka. W takim przypadku sąd opiekuńczy musi podejmować niezbędne działania do ochrony dziecka, a równocześnie niesienia pomocy rodzicom, którzy z powodu trudności wychowawczych czy życiowych nie radzą sobie należycie z realizacją swoich obowiązków.

Przykładowy katalog działań podejmowanych przez sąd określony jest w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W sytuacji zagrażającej dziecku sąd może w szczególności zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania lub skierować rodziców do placówek albo specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc, z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń. Może również określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, jak też poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego. Dopuszczalne jest także skierowanie małoletniego do organizacji lub instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo do innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej możliwe jest nie tylko w przypadkach bezpośredniego zagrożenia dla dziecka. W praktyce zdarza się również i tak, że rodzice dziecka żyją w rozłączeniu (chodzi zarówno o rodziców nierozwiedzionych, rozwiedzionych, jak i w separacji) i dla jego dobra niezbędna jest ingerencja sądu. W tym ostatnim przypadku sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do dziecka.

Możliwe jest również rozwiązanie, w którym mimo tego, że rodzice nie funkcjonują razem, sąd opiekuńczy pozostawi władzę rodzicielską im obojgu. Jest to jednak możliwe tylko wtedy, jeżeli przedstawią zgodne z dobrem dziecka porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. Poza tym niezbędne jest przypuszczenie, że rodzice będą współdziałać w sprawach dziecka.

Samo ograniczenie władzy rodzicielskiej powinno być poprzedzone szczegółowymi ustaleniami dotyczącymi aktualnej sytuacji życiowej dzieci oraz związanego z tym wzajemnego stosunku rodziców. Dopiero wtedy możliwe jest określenie, czy dla dobra dziecka konieczne jest ograniczenie władzy rodzicielskiej. Jeżeli okaże się to niezbędne, obowiązkiem sądów będzie określenie w orzeczeniu w sposób konkretny, do jakich obowiązków i uprawnień w stosunku do dziecka ogranicza władzę rodzicielską drugiego rodzica. Odnosić się to powinno przede wszystkim do sprawy pieczy nad małoletnim dzieckiem oraz jego wychowania.

Co do zasady obowiązki i uprawnienia małżonka ograniczonego w wykonywaniu władzy rodzicielskiej mogą obejmować decyzje co do kwestii związanych ze zmianą miejsca pobytu dzieci, z organizowaniem ich wypoczynku i wczasów. Podobnie może być w przypadku podejmowania decyzji dotyczących jego leczenia czy edukacji. W zależności od sytuacji może zachodzić również potrzeba określenia czasu i miejsca widywania się opiekuna z dziećmi. Niewykluczone jest również rozwiązanie, w którym zgoda drugiego z rodziców konieczna będzie we wszystkich ważniejszych sprawach, które dotyczą małoletnich dzieci. [Przykład 2]

Prawo do kontaktu

Należy jednak pamiętać, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice i dzieci mają obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Chodzi tutaj o odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, bezpośrednie porozumiewanie się z nim, utrzymywanie korespondencji i porozumiewanie się przez internet. Sąd opiekuńczy będzie rozstrzygał o sposobie utrzymywania tych kontaktów w razie braku porozumienia w tej sprawie między rodzicami dziecka, wówczas gdy przebywa ono na stałe u jednego z nich. Jeżeli między rodzicami nie będzie konfliktu, to będą oni mogli wspólnie ustalić te kontakty, kierując się dobrem dziecka i jego rozsądnymi życzeniami.

Natomiast bez względu na to, czy rodzicom przysługuje władza rodzicielska, sąd opiekuńczy może ograniczyć im utrzymywanie kontaktów z dzieckiem, na przykład zakazać spotykania się z synem lub córką, zabierania ich poza miejsce stałego pobytu, zakazać porozumiewania się na odległość albo ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość. Może też zezwalać na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica albo opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd. Gdyby sąd uznał, że utrzymywanie kontaktu z dzieckiem poważnie zagraża jego dobru, wówczas ma prawo zakazać ich utrzymywania. [Przykład 3]

Wniosek do sądu

Każdy z rodziców może złożyć wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej. Ponadto postępowanie może zostać wszczęte z urzędu, np. po zawiadomieniu sądu przez pedagoga szkolnego. Wniosek składa się do sądu rejonowego.

Sądem właściwym miejscowo jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania dziecka, a w braku takiego miejsca - sąd miejsca jego pobytu. W samym wniosku należy przedstawić sytuację oraz wskazać powody, z jakich sąd powinien ograniczyć władzę rodzicielską jednego z rodziców. Należy również pamiętać, że w toku postępowania sąd powinien wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Z uwagi na dobro dziecka takie wysłuchanie musi odbywać się poza salą posiedzeń sądowych. Wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej może być też złożony w sprawie o rozwód lub separację.

Do wniosku o ograniczenie władzy rodzicielskiej należy również dołączyć dowód wniesienia opłaty sądowej w wysokości 40 zł.

Ważne

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. Jednakże o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. W przypadku braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy

Ważne

Władzę rodzicielską można przywrócić, więc nie jest to stan nieodwracalny. Można również pozbawić władzy rodzicielskiej, gdy już została ograniczona, a dobro dziecka za tym przemawia

PRZYKŁADY

1 W chwili osiągnięcia pełnoletności decyzje podejmuje dziecko

Z chwilą ukończenia 18 lat dzieci mogą decydować same o swoich sprawach, nawet jeżeli nie spotyka się to z aprobatą rodziców.

Dopóki dziecko nie osiągnie pełnoletności, rodzice wychowują go i kierują jego życiem. Obowiązani są troszczyć się o jego fizyczny i duchowy rozwój oraz przygotowywać je należycie do pracy odpowiednio do jego uzdolnień.

Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Także dzieci mają pewne obowiązki wobec rodziców. Przede wszystkim są zobligowane do posłuszeństwa.

2 Sąd orzeka o ograniczeniu władzy rodzicielskiej, ale może zawiesić postępowanie

To, że zawieszono postępowanie o odebraniu władzy rodzicielskiej, nie oznacza, że nie będzie ona załatwione.

Należy jednak pamiętać, że w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków obowiązany jest do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka.

Dodatkowo jeżeli sprawa o rozwód lub o separację jest w toku, nie może być wszczęte odrębne postępowanie dotyczące władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi stron. Z tych względów postępowanie w sprawie dotyczącej władzy rodzicielskiej wszczęte przed wytoczeniem powództwa o rozwód lub o separację ulega z urzędu zawieszeniu.

Niezależnie od tego należy pamiętać, że jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy, w razie zmiany okoliczności, może zmienić zawarte w wyroku orzekającym rozwód orzeczenie o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania.

3 Rodzice decydują wspólnie, w przypadku braku porozumienia między nimi decyduje sąd

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. Jednakże o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. W przypadku braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy. Wyjazd dziecka za granicę w celu spędzenia tam wakacji, jako należący do istotnych spraw dziecka, wymaga zgody obojga rodziców wykonujących władzę rodzicielską. W sytuacji gdy nie ma takiej zgody, potrzebne będzie orzeczenie sądu opiekuńczego.

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012 r., poz. 788).