Kiedy można upomnieć się o zachowek

Czy dzieci mają prawo do zachowku

@RY1@i02/2012/204/i02.2012.204.183001100.101.jpg@RY2@

Prawo spadkowe chroni interesy najbliższej rodziny zmarłego. Zapewnia im prawo do otrzymania określonej korzyści ze spadku. Co do zasady, to spadkodawca decyduje o tym, w jakiej formie nastąpi jej uzyskanie, tzn. może przed śmiercią dokonać darowizn na rzecz bliskich, powołać ich do spadku albo uczynić na ich rzecz zapis windykacyjny lub zwykły. Jeśli spadkodawca rozporządził swoim majątkiem, dokonując darowizn albo sporządzając testament, pozbawiając w ten sposób najbliższych należnej im części spadku, przysługuje im do spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnego albo obdarowanego roszczenie o zachowek. Jest to możliwość domagania się zapłaty określonej sumy pieniężnej. Jeśli uprawniony do zachowku nie otrzymał żadnej korzyści po spadkodawcy, może on żądać wypłaty zachowku w pełnej wysokości. Natomiast jeżeli zachowek został w części pokryty korzyścią otrzymaną w naturze, np. wcześniej otrzymał od spadkodawcy darowiznę, może dochodzić uzupełnienia zachowku.

Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Do tego kręgu należą również przysposobieni i ich zstępni, a także przysposabiający. Prawa do zachowku nie mają natomiast osoby, które ustawa nakazuje traktować tak, jakby nie dożyły chwili otwarcia spadku, tj. zrzekły się dziedziczenia po zmarłym, odrzuciły spadek, zostały uznane za niegodne dziedziczenia, a także wyłączone od dziedziczenia orzeczeniem sądu lub wydziedziczone. W miejsce tych osób mogą wejść ich zstępni. Jeżeli uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (wyrok SN z 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/02).

Podstawa prawna

Art. 991 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy można żądać zachowku od obdarowanego

@RY1@i02/2012/204/i02.2012.204.183001100.102.jpg@RY2@

Osoba, której należy się zachowek w pierwszej kolejności, powinna żądać jego wypłaty od spadkobierców zmarłego, w drugiej kolejności od osób, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne. Natomiast w trzeciej kolejności odpowiadają osoby obdarowane. Sąd Najwyższy uznał, że w sytuacji gdy spadkodawca dokonał darowizny wyczerpującej cały spadek, uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanego roszczenia o zachowek w granicach określonych w art. 1000 kodeksu cywilnego (wyrok z 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07). Taka sama zasada obowiązuje, jeśli spadkodawca rozdysponował całym lub prawie całym spadkiem w formie zapisów windykacyjnych.

W art. 1000 k.c. mowa jest o sumie pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Przyjmuje się jednak, że uprawniony do zachowku może kierować swoje roszczenia przeciwko obdarowanym także w sytuacji, gdy nie otrzymał żadnej korzyści ze spadku, jak też od zobowiązanych spadkobierców tytułem wypłaty części zachowku. Obdarowany jest zobowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeśli on sam jest uprawniony do zachowku, ponosi odpowiedzialność względem innych uprawnionych tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Może się jednak zwolnić z obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny.

Podstawa prawna

Art. 1000 ustawy z 23 kwietnia - Kodeks cywilny 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy brak w testamencie to pozbawienie zachowku

@RY1@i02/2012/204/i02.2012.204.183001100.103.jpg@RY2@

Wydziedziczenie pozwala spadkodawcy na pozbawienie prawa do zachowku osób do niego uprawnionych, tj. zstępnych, małżonka i rodziców. Osoba wydziedziczona jest traktowana tak, jakby nie dożyła chwili otwarcia spadku. Wydziedziczyć można jednak tylko w ważnie sporządzonym testamencie, nieważność testamentu w całości zawsze powoduje nieważność wydziedziczenia.

Należy przy tym pamiętać, że istnieje zamknięty katalog przyczyn wydziedziczenia. Są to: uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Spadkodawca musi koniecznie wskazać spadkobiercę, którego pozbawia zachowku, oraz powód wydziedziczenia. Samo pominięcie osób w testamencie nie powoduje pozbawienia prawa do zachowku. Jeśli więc spadkodawca chce, aby jego najbliżsi krewni nie otrzymali po nim nic, musi oprócz sporządzenia ważnego testamentu dokonać również ich wydziedziczenia.

Podstawa prawna

Art. 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy wysokość zachowku gwarantuje ustawa

@RY1@i02/2012/204/i02.2012.204.183001100.104.jpg@RY2@

Jeśli uprawniony do zachowku jest osobą małoletnią albo trwale niezdolną do pracy, należy mu się dwie trzecie udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału. O tym, czy ktoś jest małoletni, tzn. nie ukończył 18 lat, albo trwale niezdolny do pracy, decyduje chwila otwarcia spadku. Aby wyliczyć wartość zachowku, należy najpierw ustalić oddzielnie dla każdej osoby, której przysługuje prawo do zachowku, należny jej udział spadkowy. Dokonuje się tego na podstawie przepisów ogólnych dotyczących dziedziczenia ustawowego. Następnie udział ten mnoży się przez jedną drugą lub dwie trzecie. Przy ustaleniu udziału spadkowego, stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku, uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Obliczając zachowek, nie bierze się też pod uwagę zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. W sytuacji gdy spadkodawca uczynił darowiznę na rzecz uprawnionego do zachowku i na rzecz jego małżonka z zastrzeżeniem, że przedmiot darowizny wejdzie do majątku wspólnego obdarowanych, na należny uprawnionemu zachowek zaliczeniu podlega tylko wartość połowy przedmiotu darowizny (wyrok SN z 30 października 2003 r., IV CK 158/02).

Podstawa prawna

Art. 991 - 993 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy roszczenie o zachowek można odziedziczyć

@RY1@i02/2012/204/i02.2012.204.183001100.105.jpg@RY2@

Roszczenie o zachowek jest dziedziczne. Sąd Najwyższy w uchwale z 20 grudnia 1988 r. (sygn. akt III CZP 101/88) uznał, że roszczenie z tytułu zachowku uprawnionego, który nie zaspokoił go w związku ze śmiercią, przechodzi na dziedziczące po nim dzieci. Uprawnienie do żądania wypłaty zachowku wchodzi do spadku po uprawnionym. Jednak może je odziedziczyć tylko określony krąg osób. Zgodnie z prawem spadkowym przechodzi ono na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Nie ma przy tym żadnego znaczenia, czy osoby dziedziczące to uprawnienie w konkretnej sytuacji były uprawnione do zachowku. Wystarczy bowiem, że należą do osób wymienionych w ustawie jako uprawnione.

Podstawa prawna

Art. 1002 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy uprawnienie do zachowku przedawnia się

@RY1@i02/2012/204/i02.2012.204.183001100.106.jpg@RY2@

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem majątkowym. Oznacza to, że ulega ono przedawnieniu i po upływie określonego czasu nie może już być skutecznie dochodzone. Jeśli chodzi o zachowek to uprawnienie do jego żądania przedawnia się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Data otwarcia i ogłoszenia testamentu umieszczana jest zawsze na dokumencie. Po upływie pięciu lat od tego wydarzenia osoba zobowiązana do wypłaty zachowku ma prawo skutecznie uchylić się od jego zapłaty, powołując się na zarzut przedawnienia.

Często zdarza się, że między spadkobiercami występują spory co do ważności testamentu. Najczęściej problemy powstają, jeśli sporządzono kilka testamentów i są wątpliwości, który z nich jest ważny. W takiej sytuacji termin przedawnienia nie rozpoczyna swojego biegu do czasu wyjaśnienia, który testament został ważnie sporządzony i wywiera skutki prawne. Podobnie jest, jeśli wystąpi spór o to, kto jest spadkobiercą. W powyższym przypadku nie można ustalić wysokości zachowku, więc termin przedawnienia nie może biec. Natomiast roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku. Przy tym dłuższy, pięcioletni termin przedawnienia obowiązuje dopiero od 23 października 2011 roku. Wcześniej wynosił on tylko trzy lata. Obecnie przyjęty okres stosuje się także do roszczeń powstałych przed tą datą i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych.

Podstawa prawna

Art. 1007 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Ewelina Stępień

ewelina.stepien@infor.pl