Komu przysługuje zachowek i jak można się starać o jego wypłatę

Czy z zachowku można zrezygnować

@RY1@i02/2012/170/i02.2012.170.18300150e.815.jpg@RY2@

Przyszły spadkobierca może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę i zrzec się prawa do dziedziczenia po nim. Nie musi uzasadniać, z jakiego powodu zawarł taką umowę, podobnie jak spadkodawca nie musi wskazać przyczyny, dlaczego przystąpił do tej umowy. Zrzeczenie się prawa do spadku skutkuje również automatycznie zrzeczeniem się prawa do zachowku. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Dodatkowo zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku Z tych względów umowy o zrzeczenie się zawierane są ze spadkobiercami ustawowymi, którzy w razie pominięcia w testamencie mają roszczenie o zachowek. Umowę zrzeczenia się spadku sporządza notariusz w formie aktu notarialnego. Umowę podpisują spadkodawca i spadkobierca. Natomiast nie muszą być przy tym pozostali spadkobiercy, którzy nie zrzekają się spadku, lecz będą dziedziczyli.

Podstawa prawna

Art. 1047 - 1050 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy rodzeństwo dostanie zachowek

@RY1@i02/2012/170/i02.2012.170.18300150e.816.jpg@RY2@

Pominięte w testamencie rodzeństwo spadkodawcy nie ma prawa do zachowku. Takie prawo zgodnie z kodeksem cywilnym przysługuje tylko pominiętym w testamencie, lecz skutecznie niewydziedziczonym: małżonkowi, dzieciom i rodzicom, którzy dziedziczyliby z mocy ustawy. Na takie uprzywilejowanie nie mają co liczyć pozostali krewni, którzy dziedziczyliby z mocy ustawy, na przykład rodzeństwo i dzieci rodzeństwa (siostrzenice, siostrzeńcy, bratankowie i bratanice). Oznacza to, że spadkodawca nie musi w testamencie skutecznie wydziedziczać rodzeństwa i z dokumentu tego nie musi wynikać przyczyna pozbawienia zachowku rodzeństwa. Dla skuteczności sposobu rozporządzenia majątkiem po śmierci nie ma również żadnego znaczenia, czy testament został sporządzony własnoręcznie, czy przez notariusza. Istotne jest tylko, aby był ważny. Z tych względów testament własnoręcznie napisany powinien zostać sporządzony wyłącznie przez jednego spadkodawcę, napisany w całości pismem ręcznym, podpisany własnoręcznie i opatrzony datą. Brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, gdy nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Podstawa prawna

Art. 941, 945, 949, 991 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy należy wezwać do zapłaty

@RY1@i02/2012/170/i02.2012.170.18300150e.817.jpg@RY2@

Zachowek jest długiem spadkowym, za który solidarnie odpowiadają spadkobiercy testamentowi oraz zapisobiorcy windykacyjni aż do momentu działu spadku. Oznacza to, że z roszczeniem o wypłatę zachowku mamy prawo wystąpić do dowolnie wybranego spadkobiercy testamentowego. Gdy wypłaci on zachowek, to wówczas może się domagać od pozostałych spadkobierców zwrotu w częściach odpowiadających wielkości ich udziałów. Natomiast od chwili działu spadku odpowiedzialność spadkobierców za zachowek jest odpowiednia do wartości ich udziałów. Gdy uprawniony do zachowku nie może uzyskać go od spadkobierców i zapisobiorców windykacyjnych, to wówczas ma prawo żądać wypłaty od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Przed samym skierowaniem sprawy do sądu należy wezwać każdego zobowiązanego do zapłaty. Gdy wezwany do wypłaty zachowku dobrowolnie nie wywiąże się ze swoich obowiązków, uprawniony powinien wnieść pozew o zachowek do sądu właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Na dochodzenie roszczenia mają 5 lat od ogłoszenia testamentu. Po upływie tego czasu roszczenie się przedawni. Gdy uprawnionych do zachowku jest kilku, to każdy z nich może wnieść powództwo w innym czasie.

Podstawa prawna

Art. 991, 1007 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy można stracić zachowek

@RY1@i02/2012/170/i02.2012.170.18300150e.818.jpg@RY2@

Spadkodawca może skutecznie wydziedziczyć uprawnionych do dziedziczenia po nim z mocy ustawy tylko w testamencie. Testament ten musi być jednak ważny. Co w praktyce oznacza, że musi być sporządzony w jednej z przewidzianych do tego form. Za nieważny można uznać m.in. taki testament, który został sporządzony przez osobę pozbawioną zdolności do czynności prawnych (np. chorą psychicznie). Nie wywoła skutków prawnych także testament, który został sporządzony pismem ręcznym, ale spadkobierca nie złożył pod nim własnoręcznego podpisu. Ważny natomiast będzie testament, który nie będzie opatrzony datą jego sporządzenia. Brak daty nie pociąga bowiem za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie budzi wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu bądź co do treści testamentu lub co do tego, który z testamentów (napisanych przez tę samą osobę) jest wcześniejszy, a który późniejszy. Niezależnie od tego spadkodawca ma prawo sporządzić testament, w którym powołuje określone osoby do dziedziczenia, zaś wymienionych w nim spadkobierców ustawowych wydziedzicza i pozbawia prawa do zachowku. Ważny też będzie testament, w którym spadkodawca wyłącznie wydziedzicza i pozbawia prawa do zachowku określone osoby, natomiast nie wskazuje spadkobiercy testamentowego.

Należy jednak pamiętać, że spadkobierca nie może zostać pozbawiony prawa do zachowku z dowolnej przyczyny. Może to być jedynie przyczyna wyszczególniona w art. 1008 kodeksu cywilnego. Wydziedziczenie może nastąpić wówczas, gdy uprawniony do zachowku, wbrew woli spadkodawcy, postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo dopuści się względem spadkodawcy bądź jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Uzasadnionym powodem pozbawienia skutecznie prawa do zachowku jest też uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Gdyby zaś w testamencie nie została podana skuteczna przyczyna wydziedziczenia, to wówczas spadkobierca nie ma wprawdzie prawa do spadku, ale może wystąpić z roszczeniem o zachowek.

Podstawa prawna

Art. 1008 i 1010 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy wydziedziczenie jest skuteczne

@RY1@i02/2012/170/i02.2012.170.18300150e.819.jpg@RY2@

Spadkobierca może skutecznie wydziedziczyć córkę i pozbawić ją prawa do zachowku tylko w oparciu o ustawowe podstawy. Jest to zatem możliwe, gdy: wbrew jego woli postępowała uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo dopuściła się w stosunku do spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności lub rażącej obrazy czci bądź uporczywie nie dopełniała względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Wskazane powyżej przyczyny są jedynymi podstawami przy wydziedziczeniu przy zachowku, jakie przewiduje kodeks cywilny. Niewskazanie przez ojca konkretnej przyczyny wydziedziczenia trudno oceniać w kontekście powyższego i należy uznać, że jest ono bezskuteczne. Nie oznacza to jednak, że ojciec nie może pominąć rodziny, w tym również córki, w testamencie i nie przeznaczyć dla niej spadku. To jednak wciąż nie pozbawi jej prawa do zachowku.

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego w takiej sytuacji córka spadkodawcy musi w ciągu pięciu lat od ogłoszenia testamentu wystąpić z roszczeniem z tytułu zachowku do spadkobierców powołanych do dziedziczenia w testamencie. Oznacza to, że będzie ona mogła zażądać wypłaty kwoty stanowiącej równowartość połowy albo dwóch trzecich (gdy jest trwale niezdolna do pracy albo małoletnia) udziału spadkowego, który otrzymałaby, dziedzicząc z ustawy po zmarłym.

Po upływie pięciu lat od ogłoszenia testamentu roszczenie o zachowek przedawnia się. Za datę ogłoszenia przyjmuje się datę otwarcia testamentu i jego ogłoszenia. Gdy spadkodawca pozostawił kilka testamentów o różnej treści i w każdym z nich pominął innych spadkobierców ustawowych, a w dodatku zostaną one w różnym terminie otwarte i ogłoszone, to wtedy termin przedawnienia roszczenia o zachowek zacznie biec dopiero po wyjaśnieniu, który z nich jest ważny i skuteczny.

Podstawa prawna

Art. 991, 1007 i 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy można nie wypłacić zachowku

@RY1@i02/2012/170/i02.2012.170.18300150e.820.jpg@RY2@

Aby skutecznie bronić się przed wypłatą zachowku osobom, które występują z takimi roszczeniami, należy przede wszystkim sprawdzić, czy z roszczeniem występuje osoba uprawniona, roszczenie nie przedawniło się i czy osoba występująca z roszczeniem nie otrzymała od spadkodawcy darowizny lub zapisu jeszcze przed jego śmiercią. Jeżeli osoba uprawniona do zachowku otrzymała przed śmiercią spadkodawcy od niego darowiznę, to wówczas jej wartość zaliczana jest na poczet zachowku. Spadkobierca testamentowy może się bronić przed wypłatą zbyt dużego zachowku, wskazując na ten fakt, i domagać się dokonania odpowiednich przeliczeń. Inną metodą obrony jest poniesienie zarzutów formalnoprawnych. Z uwagi na to, że ogłoszenie testamentu nastąpiło przed 23 października 2011 r. (zmiana przepisów w zakresie przedawnienia) wiele wskazuje, że roszczenie córki jest przedawnione. Do chwili zmiany przepisów termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosił trzy lata od chwili ogłoszenia testamentu. Z tych względów warto w postępowaniu sądowy podnieść zarzut przedawnienia. Jego podniesienie bowiem spowoduje, że w przypadku roszczenia przedawnionego pozew zostanie oddalony. Zgodnie bowiem z przepisami po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia.

Podstawa prawna

Art. 117, 1007 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy rozwiedziona żona dziedziczy

@RY1@i02/2012/170/i02.2012.170.18300150e.821.jpg@RY2@

Była żona może być powołana do spadkobrania po eksmężu tylko na podstawie testamentu. Oznacza to, że nie dziedziczy ona po nim z mocy ustawy. Skoro zatem została wyłączona z kręgu spadkobierców ustawowych, to pominięta w testamencie nie ma również prawa ubiegać się o zachowek. Innymi słowy byłej żony nie trzeba wydziedziczać w testamencie, wystarczy ją pominąć, aby nie miała prawa do spadku i do zachowku. W analogicznej sytuacji jak rozwiedziona żona (mąż) znajduje się małżonek zmarłego, gdy sąd orzekł między nimi separację albo unieważnił małżeństwo. W razie separacji faktycznej, a nie prawnej, małżonkowie dziedziczą po sobie z mocy ustawy, nawet jeśli od lat nie utrzymują ze sobą kontaktu i mieszkają osobno w innych miastach. Aby jednak małżonek pozostający w faktycznej separacji nie dziedziczył, trzeba sporządzić testament i powołać do spadku inne osoby. Aby nie miał zaś nawet prawa do zachowku, trzeba go dodatkowo w testamencie wydziedziczyć.

Podstawa prawna

Art. 931 - 935¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r.- Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl