Jakie sprawy spadkowe załatwimy w sądzie, a jakie u notariusza

Czy notariusz poświadczy po śmierci spadkobiercy

@RY1@i02/2012/168/i02.2012.168.18300110a.813.jpg@RY2@

Poświadczenie dziedziczenia przez notariusza jest możliwe także wówczas, gdy jeden ze spadkobierców już nie żyje. Wtedy u notariusza muszą się stawić wszyscy jego spadkobiercy. Zgodnie z przepisami notariusz poświadcza dziedziczenie ustawowe i testamentowe tylko po osobie, która zmarła po 1 lipca 1984 r. Nie może poświadczyć dziedziczenia testamentowego na podstawie testamentu szczególnego (np. ustnego albo sporządzonego przed dowódcą statku morskiego lub samolotu). W dodatku spadkobiercy nie powinni prowadzić sporu co do praw do spadku i wysokości swoich udziałów. Muszą też stawić się wszyscy osobiście na sporządzenie aktu poświadczenia. Dlatego przeprowadzenie procedury u notariusza nie będzie możliwe wówczas, gdy spadkobierca osobiście nie stawi się, a przyśle pełnomocnika albo mieszka za granicą i nie będzie chciał przyjechać do kraju, aby osobiście uczestniczyć w czynnościach w kancelarii notarialnej. Zanim rozpocznie się procedura potwierdzania nabycia spadku przez notariusza, spadkobiercy muszą przedłożyć odpowiednie dokumenty: odpis aktu zgonu, odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców ustawowych, oryginał testamentu w razie dziedziczenia testamentowego oraz inne, które mogą mieć wpływ na ustalenie prawa do spadku. Następnie notariusz sporządza protokół dziedziczenia w obecności wszystkich spadkobierców. Dołącza do niego złożone wcześniej przez spadkobierców dokumenty. Dopiero potem notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, który podpisuje. Podpisują go również wszystkie osoby biorące udział w spisywaniu protokołu. Sporządzony i podpisany akt notariusz przekazuje do rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia, który prowadzi Krajowa Rada Notarialna.

Podstawa prawna

Art. 95a - 95p ustawy z 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 189, poz. 1158).

Czy prawo do podziału ulega przedawnieniu

@RY1@i02/2012/168/i02.2012.168.18300110a.814.jpg@RY2@

Prawo spadkobierców zarówno co do przeprowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, jak i do złożenia wniosku o dział spadku nie przedawnia się. Oznacza to, że spadkobiercy z właściwym wnioskiem mogą wystąpić w dowolnym terminie, bez względu na to, kiedy zmarł spadkodawca oraz czy spadek odziedziczyli na podstawie ustawy, czy na podstawie testamentu. Z wnioskiem o dział spadku mogą więc wystąpić również spadkobiercy spadkobierców: wnuki, prawnuki. Składają go w sądzie, który wydał postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. We wniosku o dział spadku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia oraz spis inwentarza, jak również podać, jakie spadkodawca sporządził testamenty, gdzie zostały złożone i gdzie się znajdują obecnie. W wypadku gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, należy przedstawić dowody stwierdzające, że nieruchomość stanowiła własność spadkodawcy. W przypadku gdy stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie został zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydaje sąd w toku tzw. postępowania działowego.

Podstawa prawna

Art. 680 - 683 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Czy sąd ma prawo rozstrzygnąć sprawę

@RY1@i02/2012/168/i02.2012.168.18300110a.815.jpg@RY2@

Do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Jeżeli jednak jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, to może żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów. Co do zasady rozliczeń z tytułu spłaconych długów spadkowych można dokonać w odrębnym procesie. Gdyby zaś zostało wszczęte postępowanie o dział spadku, to warto dokonać rozliczeń już w tym postępowaniu. Zgodnie z przepisami zapłata długów przez jednego spadkobiercę zwalnia pozostałych z obowiązku uregulowania ich wierzycielom. Oznacza to, że wierzyciele nie będą mogli po raz drugi żądać od nich pieniędzy, skoro zaspokoił ich jeden ze spadkobierców. Natomiast spadkobierca, który uregulował długi zmarłego, ma prawo żądać od pozostałych dziedziczących osób zwrotu części zadłużenia.

Odpowiedzialność solidarna między spadkobiercami za długi zmarłego ustaje dopiero po dokonaniu działu spadku. Wtedy każdy z nich odpowiada proporcjonalnie do wielkości przypadającego na niego udziału zarówno wówczas, gdy dział spadku został dokonany na podstawie umowy o dział, jak i wtedy, gry rozstrzygnął o nim sąd - z chwilą uprawomocnienia się postanowienia działowego. Należy bowiem pamiętać, że dział spadku nie polega na podziale długów spadkowych. Potwierdza to orzecznictwo Sądu Najwyższego. Przykładowo w postanowieniu z 20 września 2000 r. Sąd Najwyższy I (CKN 295/2000, LexPolonica nr 348119) wskazał, że przedmiotem działu spadku mogą być wyłącznie aktywa, natomiast podział długów następuje z mocy samego prawa, odpowiednio do podziału aktywów.

Podstawa prawna

Art. 1034 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy zapis widykacyjny tylko u notariusza

@RY1@i02/2012/168/i02.2012.168.18300110a.816.jpg@RY2@

Zapis windykacyjny może zostać wprowadzony tylko w testamencie sporządzonym przez notariusza w formie aktu notarialnego. Nie można go ująć w innych testamentach, np. zwykłym, napisanym w całości pismem ręcznym czy ustnym. Skutecznego zapisu windykacyjnego nie może zawierać także testament szczególny, na przykład sporządzony w razie obawy rychłej śmierci spadkodawcy ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Zastrzeżenie formy aktu notarialnego w takim przypadku było niezbędne z uwagi na konieczność zabezpieczenia interesów osoby sporządzającej testament. Notariusz bowiem wyjaśni osobie czyniącej taki zapis skutki dokonywanych czynności.

Podstawa prawna

Art. 981¹ - 981⁶ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy można podzielić udział spadkowy

@RY1@i02/2012/168/i02.2012.168.18300110a.817.jpg@RY2@

Zgodnie z przepisami spadkobierca może - za zgodą pozostałych spadkobierców - rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W przypadku niewyrażenia zgody przez któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie takie jest jednak bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku. Nabywca udziału spadkowego ma więc prawo wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku. Oznacza to, że przysługują mu takie same uprawnienia jak pozostałym spadkobiercom oraz wierzycielom spadkobierców. W szczególności może on wziąć udział w postępowaniu działowym, ponieważ jest osobą zainteresowaną w rozumieniu art. 510 kodeksu postępowania cywilnego. Wynik postępowania dotyczy bowiem jego praw. Istnieją jednak pewne ograniczenia, których nabywca udziału spadkowego musi przestrzegać. Po pierwsze, nabywca udziału spadkowego nie może żądać zniesienia współwłasności tylko tego przedmiotu, w którym nabył udział. Po drugie, sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Tylko z ważnych powodów może on zostać ograniczony do części spadku. W takim przypadku postępowanie o dział spadku toczy się przed sądem w trybie nieprocesowym.

Podstawa prawna

Art. 1036 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy można zmusić do podpisania umowy

@RY1@i02/2012/168/i02.2012.168.18300110a.818.jpg@RY2@

Dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Gdyby do spadku należała nieruchomość, wówczas w przypadku podziału umownego sama umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Co do zasady dział umowny powinien objąć całość spadku. Rozwiązania kodeksowe nie pozostawiają wątpliwości, że w drodze umowy spadkobiercy mogą dokonać działu spadku tylko wówczas, gdy wszyscy wyrażają zgodę na taką formę podziału dziedziczonego majątku. W konsekwencji w razie braku porozumienia nie dojdzie do skutecznego zawarcia umowy. Gdyby jednak między spadkobiercami istniał konflikt uniemożliwiający im zawarcie umowy działowej, to wówczas masę spadkową podzieli sąd. Ze skutecznym żądaniem do sądu może wystąpić każdy ze współspadkobierców.

Podstawa prawna

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl