W jaki sposób i z jakich powodów można rozwiązać adopcję

Adoptowana może zostać osoba małoletnia pod warunkiem, że będzie to służyło jej dobru, a między przysposabiającym i przysposobionym istnieje odpowiednia różnica wieku.

Natomiast z ważnych powodów przysposobiony oraz przysposabiający mogą domagać się rozwiązania adopcji przez sąd. Jednakże nie jest to dopuszczalne, gdy z tego powodu miałoby ucierpieć dobro małoletniego dziecka. Za ważne powody najczęściej uważa się zawinione zachowanie jednej ze stron, które powoduje, że więź między przysposobionym i przysposabiającym nie może być nadal utrzymywana. Natomiast wytoczenie powództwa po śmierci adoptowanego dziecka i osoby, która je przysposobiła, nie jest możliwe, nawet gdy adopcji dokonali małżonkowie.

Żadna ze stron nie może domagać się unieważnienia przysposobienia, ponieważ przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tego nie przewidują. Nawet powoływanie się na wady oświadczenia woli złożone na rozprawie podczas rozpoznawania wniosku o przysposobienie (np. dotyczące działania pod wpływem błędu co do osoby dziecka i twierdzenie, że chciano adoptować jego siostrę) albo na uchybienia procesowe nie mają wpływu na unieważnienie przysposobienia.

Pozew o rozwiązanie

Z pozwem o rozwiązanie przysposobienia może wystąpić przysposobiony lub przysposabiający, a oprócz nich tylko prokurator. Gdy pozew składa prokurator, to pozywa w nim zarówno przysposobionego, jak i przysposabiającego.

Natomiast wówczas, gdy dziecko zostało wspólnie ado-ptowane przez oboje małżonków, rozwiązania przysposobienia może domagać się jeden z nich nawet bez zgody drugiego. W takim przypadku ma prawo zażądać rozwiązania adopcji tylko w stosunku do swojej osoby i udowodnić, że jedynie w stosunku do niego występują istotne powody uzasadniające zerwanie adopcji. Na przykład w razie rozwodu małżonków, którzy wspólnie przysposobili dziecko, sąd takie żądanie może uznać za korzystne dla niego.

Z kolei adoptowane dziecko może samo wnieść pozew wówczas, gdy ukończyło już 18 lat. Gdy jest młodsze, to z pozwem wystąpi kurator, który zostanie ustanowiony przez sąd opiekuńczy. Kurator będzie reprezentował małoletniego przed sądem również wówczas, gdy pozew wnieśli rodzice adopcyjni. Nie mogą go wtedy reprezentować przysposabiający, ponieważ przed sądem mają status jego przeciwników procesowych.

Pozew o rozwiązanie przysposobienia zawsze wnosi się do sądu okręgowego, który sprawę rozpoznaje w pierwszej instancji. Powinien to być sąd właściwy dla miejsca zamieszkania pozwanego, a w razie braku podstaw do wytoczenia powództwa według tej właściwości ogólnej - sąd miejsca zamieszkania powoda. Rozprawa odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej ze stron. W razie śmierci przysposabiającego już podczas toczącej się sprawy o rozwiązanie przysposobienia postępowanie sąd zawiesza, aż do czasu ustanowienia kuratora, który wstąpi do sprawy na miejsce zmarłego. Natomiast apelację od orzeczenia należy złożyć w sądzie apelacyjnym, który sprawę rozpozna w drugiej instancji.

W pozwie każda ze stron może domagać się powrotu osoby adoptowanej do dawnego nazwiska i zakazanie jej używania nazwiska, które otrzymała na skutek adopcji.

Rozkład więzi rodzinnej

Ważnym powodem uzasadniającym rozwiązanie przysposobienia może być np. rozkład więzi rodzinnej, jaka normalnie cechuje stosunek między rodzicami a dziećmi. Chodzi tutaj o taki rozkład, który według rozsądnych przewidywań jest nieodwracalny.

Inne ważne powody to: umożliwienie dziecku powrotu do rodziny naturalnej (bo np. odnaleźli się rodzice nieznani w momencie adopcji, albo plany zawarcia małżeństwa między przysposobionym a przysposabiającym, bądź zawarcie powtórnego małżeństwa przez rozwiedzionego małżonka, który przed laty z byłym mężem (żoną) adoptował dziecko. Gdy między dzieckiem a nowym mężem nie nawiązał się stosunek uczuciowy, to wówczas taka sytuacja uzasadnia rozwiązanie adopcji. [Przykład 1]

Inne są przesłanki rozwiązania stosunku przysposobienia osoby pełnoletniej, a inne małoletniej. Na przykład odnośnie do małoletniego przysposobionego sąd zastosuje jako zasadnicze kryterium dobro dziecka bez względu na to, czy uległa rozwiązaniu więź rodzinna istniejąca między stronami [przykład 2].

Zdarza się, że już w czasie procesu strony pogodziły się. W takim przypadku sąd powinien ocenić ważne powody w momencie orzekania o rozwiązaniu adopcji. W razie ich braku sąd ma prawo odmówić rozwiązania adopcji.

...i inne przyczyny

Na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego wykształcił się też pogląd, że powodem rozwiązania adopcji nie jest również fakt, że przysposobiony nie osiągnął należytego poziomu rozwoju umysłowego w czasie, gdy wychowywały go osoby, które go adoptowały, albo okazał się dzieckiem niedorozwiniętym. W takiej sytuacji zdaniem sądu przysposobienie powinno trwać nadal ze względu na szczególne potrzeby dziecka, nawet po osiągnięciu przez nie pełnoletności, gdy ze względu na stan swojego zdrowia psychicznego i fizycznego wymaga ono w dalszym ciągu ochrony i opieki (orzeczenie z 16 lutego 1976 r. w sprawie sygn. akt IV CR 10/76 OSNCP 1976, poz. 266).

W kolejnym orzeczeniu inny skład Sądu Najwyższego zajął zupełnie różne stanowisko co do możliwości rozwiązania stosunku przysposobienia w sytuacji, gdy adoptowane dziecko okazało się chore psychicznie, a w momencie adopcji osoby przysposabiające nie miały świadomości co do stanu jego zdrowia psychicznego. SN uznał, że jeżeli nawiązanie kontaktu z takim dzieckiem nie jest możliwe i rodzice adopcyjni nie czują się na siłach sprawować nad nim osobistej pieczy i decydują się na pozostawienie dziecka na stałe w specjalnym zakładzie, to dopuszczalne jest rozwiązanie z tego powodu adopcji. Sąd swoje stanowisko uzasadnił tym, że w takim przypadku rodzice nie będą faktycznie sprawowali opieki nad dzieckiem (orzeczenie SN z 16 listopada 1966 r., sygn. akt I CR 385 /66 OSPIKA 1968, poz. 86).

Natomiast zdaniem SN adopcji nie można rozwiązać tylko dlatego, że rodzicom adopcyjnym urodziło się własne dziecko, bądź gdy dziecko stwarza problemy wychowawcze swoim niewłaściwym postępowaniem, a jest już w takim wieku, że zdaje sobie z tego sprawę [przykład 3]. Sąd uznał, że skoro przysposabiający przyjęli na siebie obowiązki rodziców, a konflikty z dzieckiem zdarzają się często również w rodzinie naturalnej, to zamiast występować o rozwiązanie adopcji, należy zwrócić się o pomoc do sądu opiekuńczego (orzeczenie z 11 marca 1976 r., sygn. akt IV CR 29/76 niepublikowane).

Skutki rozwiązania

Gdy sąd orzeknie o rozwiązaniu przysposobienia i orzeczenie uprawomocni się, to wówczas ustaną skutki adopcji. Rodzice adopcyjni utracą status ojca albo matki dziecka. Dziecko zachowuje jednak nazwisko oraz imię lub imiona, które nadali mu rodzice adopcyjni. Tylko z ważnych powodów sąd może na wniosek dziecka albo rodziców bądź na ich zgodny wniosek orzec, że po rozwiązaniu stosunku przysposobienia powraca ono do poprzedniego nazwiska (np. na wniosek rodziców adopcyjnych, gdy dziecko swoim nagannym postępowaniem kompromitowało ich nazwisko w środowisku znajomych). Natomiast na wniosek dziecka może orzec o jego powrocie do poprzedniego imienia albo imion.

W postępowaniu nieprocesowym sąd unieważnia nowy akt urodzenia dziecka, który został sporządzony po adoptowaniu go, oraz wzmiankę o sporządzeniu tego nowego aktu, która została wpisana do dotychczasowego dokumentu.

Po rozwiązaniu adopcji ustają więzy pokrewieństwa, jakie ono stworzyło, oraz wzajemne prawa i obowiązki względem nowej rodziny. Natomiast automatycznie wracają więzy pokrewieństwa, jakie wcześniej łączyły dziecko z jego naturalną rodziną. Orzeczenie sądu ma wpływ również na sposób wykonywania władzy rodzicielskiej oraz zasady dziedziczenia: adoptowanego dziecka, jego rodziców naturalnych i rodziców adopcyjnych.

Najczęściej po ustaniu przysposobienia ustaje również obowiązek alimentacyjny. Jednakże sąd może stosownie do okoliczności utrzymać go w mocy. Chodzi o to, aby nie ucierpiało dobro dziecka. Na temat ewentualnego utrzymania tego obowiązku sąd musi zrobić wzmiankę w wyroku o rozwiązaniu adopcji.

Ważne

Powodem rozwiązania adopcji nie może być fakt, że przysposobiony nie osiągnął należytego poziomu rozwoju umysłowego albo okazał się dzieckiem niedorozwiniętym.

PRZYKŁADY

1 Czy możliwe jest rozwiązanie adopcji, gdy dziecko chce wrócić do biologicznych rodziców?

Tak. Gdy dobro małoletniego dziecka wymaga jego powrotu do rodziny naturalnej, to wówczas sąd może rozwiązać adopcję. Sąd w tym przypadku powinien dokonać wnikliwej oceny. Może wziąć po uwagę również okoliczności, które miały miejsce przed oddaniem dziecka do adopcji, a także, czy naturalna rodzina ma warunki do zapewnienia mu środków utrzymania. Zrobi to nawet wówczas, gdy rodzice adopcyjni wywiązują się w sposób właściwy ze swoich obowiązków, a między nimi i dzieckiem nie dochodzi do konfliktów.

2 Czy rozwiązanie adopcji może być sprzeczne z dobrem dziecka

Nie. Rozwiązanie adopcji nie może być sprzeczne z dobrem dziecka, a w takim przypadku dobro to ucierpi. Sytuacja dziecka pogorszy się, bo zostanie pozbawione pieczy, jaka jest mu potrzebna w tym wieku. Nie będzie mogło powrócić do rodziny biologicznej, bo ona nie istnieje. Natomiast sąd musi przy tym ocenić, czy istnieje szansa na umieszczenie go w innej rodzinie adopcyjnej.

Przy orzekaniu o rozwiązywaniu przysposobienia obowiązuje zasada, że skoro dziecko może zostać adoptowane tylko dla swojego dobra, to również rozwiązanie tego stosunku powinno też być dla dziecka korzystne, albo przynajmniej nie może naruszać jego dobra.

3 Czy roszczenie o rozwiązanie adopcji podlega ograniczeniom czasowym i przedawnia się

Nie. Przy występowaniu o rozwiązanie przysposobienia nie obowiązują żadne ograniczenia czasowe. Nie ma więc przedawnienia. W pozwie rodzice adopcyjni mogą powoływać się na przewinienia dziecka, jakich dopuszczało się ono od dłuższego czasu, pod warunkiem że w dalszym ciągu takie naganne zachowanie dziecka uzasadnia ich żądanie, czyli przesłanka uzasadniająca rozwiązanie nadal istnieje. Rozwiązanie przysposobienia będzie niedopuszczalne wówczas gdy ustanie przyczyna, np. strony wznowią zerwaną więź rodzinną.

Rozwiązanie przysposobienia nie jest też możliwe po śmierci adoptowanego dziecka, nawet wówczas gdyby przyczyny, które do tego doprowadziły, miały miejsce jeszcze za jego życia. Gdy do sądu zostanie wniesiony pozew po śmierci dziecka, to sąd go oddali, a gdy umrze ono w czasie rozpoznawania sprawy, to sąd postępowanie umorzy.

Małgorzata Piasecka Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 125 - 127 ustawy z 25 lutego 1964 r - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.).