Od sposobu przyjęcia spadku zależy zakres odpowiedzialności

Śmierć osoby mającej zaległości z tytułu nieopłaconych składek wobec ZUS nie powoduje automatycznego ich umorzenia. Odpowiedzialność za długi przechodzi razem z innymi prawami i obowiązkami na spadkobierców i obejmuje należności wraz z odsetkami za zwłokę na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, FP, FGŚP i FEP oraz opłatę prolongacyjną, koszty upomnienia i koszty postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec spadkodawcy. Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.) odsyła w tym zakresie do odpowiednich przepisów ordynacji podatkowej (dalej: o.p.).

Proste lub z dobrodziejstwem inwentarza

Odrzucenie spadku jest równoznaczne z wyłączeniem od dziedziczenia. Przyjęcie proste skutkuje nieograniczoną odpowiedzialnością za długi spadkowe, nawet jeśli zobowiązania wobec ZUS przekroczą wartość otrzymanego spadku. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza powoduje natomiast, że spadkobierca odpowiada do wysokości ustalonego stanu czynnego spadku, czyli innymi słowy odpowiada jedynie do wysokości majątku pozostawionego przez spadkodawcę.

Jeśli oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza złożył tylko jeden spadkobierca, a pozostali nie złożyli żadnego, z mocy prawa wszyscy przyjmują spadek z ograniczeniem odpowiedzialności. Z wyjątkiem tego przypadku niezłożenie żadnego oświadczenia spowoduje, że po upływie sześciomiesięcznego terminu spadek zostaje przyjęty bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste). Pamiętać trzeba, że co do osób: niemających pełnej zdolności do czynności prawnych, tych, do których istnieje podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia i prawnych, brak oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku powoduje, że ten zawsze uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. W trakcie biegu sześciomiesięcznego terminu do złożenia oświadczenia spadkobierca odpowiada za długi tylko majątkiem pochodzącym ze spadku.

Ważny dział majątku

Do chwili działu spadku (a więc zawarcia umowy lub uprawomocnienia się postanowienia w tym zakresie) spadkobiercy odpowiadają solidarnie za długi. Jeśli jeden z nich uregulował całość należności wobec ZUS, może domagać się proporcjonalnego zwrotu części kwoty od pozostałych. Po dokonaniu działu każdy ze spadkobierców będzie odpowiadał stosunkowo do wielkości swojego udziału w spadku.

Wspólnie ze spadkobiercami odpowiada także zapisobierca, a więc osoba, która na mocy testamentu otrzymała określone świadczenie majątkowe (zapis). Jej odpowiedzialność jest jednak ograniczona do wartości otrzymanego zapisu. Ustawa nie przewiduje natomiast przenoszenia odpowiedzialności za składki na uprawnionych do zachowku.

Konieczna decyzja

Odpowiedzialność za długi powstałe z tytułu nieopłaconych należności wobec organu rentowego powstaje z mocy prawa. ZUS nie może jednak przystąpić do egzekucji należności bez wydania odrębnych decyzji o charakterze deklaratoryjnym dotyczących zakresu odpowiedzialności poszczególnych spadkobierców i ewentualnych zapisobierców. Postępowanie w sprawie wszczynane jest z urzędu. W związku z tym ZUS musi o tym fakcie zawiadomić strony. Postępowanie prowadzi się zgodnie z przepisami ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 267, dalej: k.p.a.).

Rozstrzygnięcie ZUS nie może zostać wydane po upływie terminu przedawnienia należności składkowych. A więc po pięciu latach od dnia, w którym stały się wymagalne. Bieg terminu przedawnienia zostaje z mocy prawa zawieszony od dnia śmierci spadkodawcy, a wznowiony od uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Nie może to jednak trwać dłużej niż do upływu 2 lat od śmierci spadkodawcy. Decyzja ZUS stwierdzająca odpowiedzialność może zostać zaskarżona do właściwego miejscowo sądu okręgowego na zasadach ogólnych obowiązujących dla składania odwołań.

Ulgi w spłacie

Po uprawomocnieniu się decyzji lub ewentualnie w przypadku odwołania od niej, wyroku sądowego, stwierdzających odpowiedzialność, spadkobierca może ubiegać się o umorzenie należności, odroczenie ich płatności lub rozłożenie na raty.

Umorzeniu nie podlegają jednak należności za składki ubezpieczonych niebędących płatnikami w części przez nich finansowanej. Umorzenie następuje w drodze decyzji ZUS wydawanej na wniosek zobowiązanego. Warunkiem jest stwierdzenie ich całkowitej nieściągalności, której przesłanki są określone w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych.

Przy czym jest to katalog zamknięty. Istnieje jednak także możliwość umorzenia należności pomimo braku całkowitej nieściągalności. Ma to miejsce, gdy ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zobowiązanego, opłacenie należności wywołałoby u niego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Ciężar udowodnienia tych okoliczności spoczywa na dłużniku. W praktyce ZUS umarza należności niezwykle rzadko. Spadkobiercy niezgadzającemu się z decyzją odmawiającą umorzenia składek przysługuje prawo złożenia wniosku do prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jeżeli nie zgadza się również z rozstrzygnięciem wydanym na skutek tego wniosku, może skierować do wojewódzkiego sądu administracyjnego skargę na decyzję.

Rozłożenie na raty i odroczenie płatności także następuje na wniosek zobowiązanego, w drodze umowy zawieranej z ZUS ze względów gospodarczych lub też innych ważnych przyczyn. Przepisy nie precyzują przesłanek do zawarcia takiej umowy. Spadkobierca, jako następca prawny, wstępuje także w prawa i obowiązki strony takiej umowy, która zawarta została przez spadkodawcę.

Możliwa abolicja

Z pomocą spadkobiercom obciążonym zobowiązaniami z tytułu nieopłaconych składek przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą przychodzi ustawa z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (dalej: ustawa abolicyjna). Spadkobierca, w stosunku do którego wydano decyzję o odpowiedzialności, może w terminie 24 miesięcy od wejścia w życie ustawy abolicyjnej (co miało miejsce 15 stycznia 2013 r.) wystąpić do ZUS z wnioskiem o umorzenie należności. Jeśli decyzja została wydana po 1 stycznia 2013 r., termin ten wynosi 12 miesięcy od jej doręczenia. Nie może być jednak krótszy niż do 15 stycznia 2015 r.

Ważne

W decyzji organu rentowego musi zostać określona wysokość znanych w dniu otwarcia spadku zobowiązań spadkodawcy

Odsetki od należności

Odsetki za zwłokę od zaległości są naliczane tylko do dnia otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Jeśli jednak spadkobierca nie ureguluje należności w terminie 14 dni od doręczenia decyzji stwierdzających jego zobowiązanie, ZUS ponownie zacznie naliczać odsetki od dnia upływu tego terminu.

@RY1@i02/2013/220/i02.2013.220.03300010a.803.jpg@RY2@

Joanna Śliwińska radca prawny

Joanna Śliwińska

radca prawny

Podstawa prawna:

Art. 924, 925, 926 par. 1, 968, 1012, 1015, 1016, 1020, 1034, 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Art. 25 ust. 4, 5d i 6, 28 - 30 i 83 ust. 4, 123 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 97 par. 1, 98 par. 1 i 2 pkt 1,2,5,i 7, 100, 101, 105 par. 1 i 2, 106 par. 1 i 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. nr 137, poz. 926 z późn. zm.).

Par. 2 i 3 rozporządzenia ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365).

Art. 1 i 2 ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U., poz. 1551).