Najpierw reguła, później zapłata za krzywdę

Sąd powinien uwzględnić różnicę pomiędzy trwałym naruszeniem dóbr osobistych a trwałymi skutkami naruszenia dobra osobistego.

W 1953 r. w szpitalu na Podkarpaciu dwie kobiety urodziły jednego dnia dwie pary bliźniąt. Jedna dwóch chłopców, a druga dziewczynkę i chłopca. Po kilku latach do obu rodzin zaczęły napływać wiadomości o dwóch identycznych chłopcach, ale wychowywanych w innych domach. W obu rodzinach nie wierzono jednak w możliwość zamiany dzieci.

Kilka lat temu, po emisji programu w telewizji TVN o zamianie bliźniaczek, mężczyźni postanowili wyjaśnić sprawę i namówili ojca jednego z nich, by poddał się razem z nimi badaniom DNA. Wyniki wskazały, że dzieci musiały zostać zamienione.

Mężczyźni i ich rodziny wnieśli o zasądzenie zadośćuczynienia od Skarbu Państwa po 300 tys. zł. Jako podstawę żądania wskazali art. 448 k.c. w zw. z art. 23 i 24 k.c. Strona pozwana podnosiła jednak, że doszło do przedawnienia. W 2011 r. sąd okręgowy częściowo uwzględnił powództwo.

Rozstrzygnięcie oparł na art. 448 k.c. w zw. z art. 23 k.c. i 24 k.c.

Wskazał, że do zdarzenia wywołującego szkodę doszło w 1953 r., natomiast powodowie dowiedzieli się o niej dopiero po uzyskaniu wyników badań genetycznych w 2007 r. Do kwestii przedawnienia roszczenia należy więc podejść przy uwzględnieniu przesłanki, według której jeśli poszkodowany dowie się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody później niż o samej szkodzie, to ta późniejsza data wyznacza początek biegu terminu przedawnienia. Zdaniem sądu, nawet gdyby przyjąć, że termin upłynął, to wówczas należy zastosować art. 5 k.c. i nie uwzględnić zarzutu przedawnienia.

Skarb Państwa złożył apelację. Sąd II instancji oddalił ją. Podkreślił, że naruszyciel nie dokonał żadnych działań w kierunku usunięcia stanu naruszenia dóbr powodów. Pozwany wniósł skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wyjaśnił, że sąd apelacyjny nie uwzględnił różnicy pomiędzy trwałym naruszeniem dóbr osobistych (stanem, w którym działanie naruszające dobro utrzymuje się przez pewien okres) a trwałymi skutkami naruszenia dobra osobistego. Tylko w pierwszym przypadku można przyjąć, że dla oceny skutków naruszenia dóbr osobistych miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili, kiedy ustało działanie naruszające dobra.

Działanie sprawcy naruszenia dóbr osobistych ma wówczas charakter ciągły. Takiego charakteru nie miała zamiana w szpitalu noworodków. Było to działanie jednorazowe.

O tym zaś, że naruszyciel dopuścił się zaniechania, można byłoby mówić wówczas, gdyby utrzymywał się stan naruszenia dóbr i naruszyciel miał świadomość, że swoim działaniem nadal je narusza. Z dokonanych ustaleń nie wynika natomiast, aby personel szpitala miał jakąkolwiek wiedzę o zdarzeniu.

Brak więc podstaw, by zasadność roszczenia powodów oceniać na gruncie przepisów obowiązujących w 2007 r., tj. w chwili powzięcia przez nich wiadomości o zdarzeniu z 1953 r. Dla stwierdzenia naruszenia dobra osobistego nie jest bowiem rozstrzygająca data, w której poszkodowany dowiedział się o działaniu powodującym naruszenie dobra osobistego. Nie było zatem uzasadnione zastosowanie art. 23, art. 24 i art. 448 k.c. oraz zastosowanie art. 442¹ i art. 5 k.c. do dokonania oceny, czy roszczenie powodów uległo przedawnieniu.

Za taką oceną przemawia konstrukcja przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Wynika z nich, że do oceny skutków zdarzeń powstałych przed jego wejściem w życie stosuje się przepisy wówczas obowiązujące. Artykuł 448 k.c. w pierwotnie obowiązującej wersji nie przewidywał zaś zadośćuczynienia pieniężnego w przypadku każdego naruszenia dóbr osobistych.

DGP PRZYPOMINA

Ważne orzeczenia

SN wielokrotnie wypowiadał już pogląd, że art. 448 k.c. w obecnie obowiązującym brzmieniu nie ma zastosowania do zobowiązań powstałych na skutek naruszenia dóbr osobistych przed 28 grudnia 1996 r. wyroki:

● z 23 czerwca 1999 r., sygn. akt I CKN 63/98,

● z 22 października 1999 r., sygn. akt III CKN 401/98,

● z 25 kwietnia 2002 r., sygn. akt I CKN 616/00.

z 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt I CSK 485/12

KOMENTARZ EKSPERTA

Prawo do życia w rodzinie

@RY1@i02/2013/187/i02.2013.187.02300060h.803.jpg@RY2@

Teresa Mróz sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Każdy ma prawo do życia w rodzinie, do życia we własnej rodzinie. Ten, kto pozbawia człowieka tego prawa, dopuszcza się czynu bezprawnego naruszającego dobra osobiste tego człowieka. Skutki owego naruszenia mają charakter trwały, rozciągają się bowiem na długie lata życia człowieka. Czynem bezprawnym powodującym naruszenie dobra osobistego w postaci prawa do życia we własnej rodzinie jest dokonanie zamiany dzieci po ich urodzeniu. Nie ulega wątpliwości, że w takich sytuacjach osoby, których bezpośrednio dotyczy pomyłka personelu szpitala, w których doszło do zamiany, powinny mieć prawo do uzyskania rekompensaty za naruszenie ich dóbr osobistych w postaci np. zadośćuczynienia. O ile naruszający dobra osobiste dobrowolnie nie dokona takiej rekompensaty, uprawnionym pozostaje droga postępowania sądowego. Podstawą roszczenia jest w tej sytuacji art. 448 k.c.

Nowelizacja art. 448 k.c., jaka weszła w życie 28 grudnia 1996 r., niewątpliwie wzmocniła ochronę dóbr osobistych przez dodanie zadośćuczynienia pieniężnego jako środka tej ochrony, przepis ten bowiem w pierwotnym brzmieniu przewidywał jedynie możliwość uiszczenia przez naruszającego umyślnie dobro osobiste, na żądanie poszkodowanego, kwoty odpowiedniej na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża. Jakkolwiek w ustawie wprowadzającej powyższą zmianę brak jest przepisów przejściowych, to jednak nie może ulegać wątpliwości, że do oceny prawnej zdarzeń wywołujących skutki prawne stosuje się przepisy prawa materialnego obowiązujące w dacie zaistnienia tego zdarzenia. Zatem nie można uznać, że nowelizacji art. 448 k.c. przyświecał cel ustawodawcy objęcia tą regulacją skutków zdarzeń zaszłych przed nowelizacją.

Ewa Maria Radlińska

ewa.radlinska@infor.pl