Jaką odpowiedzialność za długi ponoszą wspólnicy spółki cywilnej

w O tym, który wspólnik zapłaci zaległości, decyduje wierzyciel

w Umowa spółki cywilnej nie może zwalniać wspólnika z odpowiedzialności

Spółka cywilna to jedna z najpopularniejszych form prowadzenia działalności gospodarczej.

W praktyce w sposób zasadniczy różni się ona od swoich sióstr uregulowanych w kodeksie spółek handlowych. Przede wszystkim spółka ta nie ma osobowości prawnej i nie jest jednostką organizacyjną mają status przedsiębiorcy. Oznacza to, że nie ma zdolności prawnej ani zdolności do czynności prawnych. Nie jest więc sama przedsiębiorcą - są nimi jednak poszczególni jej wspólnicy w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. W umowie wspólnicy zobowiązują się tylko do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w oznaczony sposób, w szczególności przez wniesienie wkładów.

Co więcej, przepisy nie wymagają, aby wkłady wszystkich wspólników były równe. Gdy z umowy nie wynika nic innego, wspólnicy są uprawnieni do równego udziału w zyskach i w takim samym stosunku uczestniczą w stratach. Wspólnika można również zwolnić od udziału w stratach, nie można go jednak wyłączyć od udziału w zyskach. W praktyce oznacza to, że wspólnicy są podmiotami działającymi za spółkę.

Co do zasady powyższa reguła na gruncie prawa cywilnego obowiązuje bez żadnych wyjątków. Inaczej jest jedynie na gruncie prawa pracy i prawa podatkowego. W przypadku pierwszym to spółka cywilna jest pracodawcą. Innymi słowy może zawierać umowy, pozywać i być pozywana. Podobnie to spółka cywilna odpowiada za zapłatę VAT.

Za długi odpowiadają wspólnicy

Przepisy prawa cywilnego ustanawiają bezwzględnie obowiązującą zasadę, zgodnie z którą za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie. Innymi słowy każdy wspólnik odpowiada za całość zobowiązań spółki do pełnej wysokości całym swoim majątkiem, a więc także majątkiem osobistym, odrębnym od majątku spółki. Oznacza to, że wierzyciel może domagać się zapłaty od któregokolwiek z nich - wybierając np. tego, który daje najlepszą gwarancję spłaty zadłużenia, bądź wszystkich razem. Nie jest przy tym związany żadnymi preferencjami. Zgodnie bowiem z przepisami prawa cywilnego kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (solidarność dłużników). W praktyce zatem aż do całkowitego zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarni (wspólnicy spółki cywilnej) pozostają zobowiązani i mogą odpowiadać za nieuregulowane zobowiązania spółki.

Warto pamiętać, że solidarnej odpowiedzialności za długi spółki wynikające z zobowiązań powstałych w czasie jej istnienia nie uchyla jej rozwiązanie. Podobnie też przy dochodzeniu wymaganych wierzytelności wierzyciel nie jest ograniczony koniecznością sięgnięcia do majątku spółki.

Niewykluczona jest również sytuacja, w której po uzyskaniu wyroku sądowego przeciwko wszystkim wspólnikom spółki cywilnej wierzyciel zdecyduje się na przeprowadzenie egzekucji tylko wobec jednego z nich. Wierzycielowi przysługuje więc prawo swobodnego wyboru majątku, z którego chce uzyskać zaspokojenie. Żaden przepis nie wymaga bowiem, aby musiał kierować w pierwszej kolejności egzekucję do majątku spółki, a dopiero gdy ta nie wystarczy na zaspokojenie wierzytelności, do osobistego majątku udziałowca.

Odpowiedzialność poszczególnych wspólników za długi uzależniona jest od czasu ich działania w spółce. I tak jeżeli w spółce pojawi się nowy udziałowiec, to nie odpowiada on za zobowiązania zaciągnięte przed jego przystąpieniem. Jeśli jednak wspólnik odchodzi, to musi pamiętać, że w przypadku problemów z regulowaniem zobowiązań przez spółkę może on odpowiadać za zobowiązania wynikające z jego dotychczasowej działalności. Innymi słowy odpowiedzialność wspólnika obejmuje wszystkie zobowiązania powstałe w trakcie jego udziału w spółce i nie wygasa wcale z chwilą wystąpienia ze spółki czy jej rozwiązania.

Bez znaczenia przy tym jest to, czy wspólnik zajmował się - czy też nie - prowadzeniem spraw spółki. Przez zobowiązania spółki należy więc rozumieć wszelkie długi zaciągnięte w czasie trwania spółki w związku z działaniami podejmowanymi dla osiągnięcia przez nią określonego w umowie celu gospodarczego.

Samo źródło powstania tych zobowiązań jest obojętne z punktu widzenia odpowiedzialności wspólnika spółki cywilnej. Mogą to być więc przykładowo zobowiązania wynikające z umów zawartych przez wspólnika w ramach uprawnień do reprezentowania spółki, z czynów niedozwolonych czy też w końcu należności o charakterze publicznoprawnym.

Umowa nie zwalnia z odpowiedzialności

Podobnie też nie wpływa na charakter i wysokość odpowiedzialności wielkość udziału danego wspólnika w spółce ani też postanowienie umowne wyłączające jego odpowiedzialność za zobowiązania spółki.

W praktyce wspólnik może się uchylić od solidarnej spłaty długów, jeżeli np. wykaże, że przy zaciąganiu zobowiązań naruszone zostały zasady reprezentacji ustalone w umowie spółki.

Skuteczne zwolnienie wspólnika z odpowiedzialności za zobowiązania spółki może zaś nastąpić za zgodą wierzycieli. Zgodnie z kodeksem cywilnym możliwe jest umowne dokonanie zmiany dłużnika w ten sposób, że w miejsce dotychczasowego dłużnika wstępuje osoba trzecia, zwalniając go z odpowiedzialności za zobowiązanie. Taka zmiana dłużnika odbywa się na mocy umowy między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela bądź na mocy umowy między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika.

Wyrażenie zgody przez wierzyciela na zmianę dłużnika powoduje zwolnienie dotychczasowego dłużnika z odpowiedzialności, chyba że wierzyciel nie wiedział o niewypłacalności osoby przejmującej dług.

Rozliczenia między wspólnikami

W przypadku zaciągnięcia przez spółkę zobowiązania, które następnie zostaje w całości spłacone tylko przez jednego wspólnika, wspólnikowi temu przysługuje roszczenie regresowe do pozostałych udziałowców. Sam zakres roszczeń regresowych również co do zasady nie jest proporcjonalny do wartości udziałów poszczególnych wspólników w majątku spółki czy do wartości ich udziałów w stracie. Oznacza to, że jeżeli jeden ze wspólników zostanie pociągnięty do odpowiedzialności przez wierzyciela spółki, zakres przysługującego mu wobec pozostałych udziałowców roszczenia zwrotnego będzie niezależny od wartości ich udziałów w spółce czy udziału w stracie.

W konsekwencji w przypadku braku odmiennej umowy między wspólnikami udziałowiec co do zasady będzie mógł żądać od pozostałych wspólników zwrotu spełnionego świadczenia w częściach równych. Niemniej jednak wspólnicy mogą zastrzec w umowie spółki, że udziałowcowi, który spłaca za spółkę zobowiązanie, przysługują roszczenia zwrotne do pozostałych wspólników w stosunku do wartości udziałów poszczególnych wspólników.

Wysokość roszczeń regresowych co do zasady nie zależy od tego, jakiej wielkości udziały mają poszczególni wspólnicy

DGP przypomina

w zakresie przejęcia lub zwolnienia z odpowiedzialności majątkowej za zobowiązania spółki wywiera skutki prawne jedynie między nimi. Nie powoduje jednak żadnych skutków prawnych w stosunku do osób trzecich: wobec nich wszyscy wspólnicy odpowiadają solidarnie

PRZYKŁADY

1 Czy wspólnik, który jest jednocześnie dłużnikiem spółki, może potrącić wierzytelność

Pozwana spółka jest wierzycielem J. - jednego ze wspólników spółki cywilnej M, i jednocześnie jest dłużnikiem J. i B. - wspólników spółki cywilnej M. W przedstawionej konfiguracji wierzycielem pozwanej spółki są osoby J. i B., które jednocześnie są wspólnikami spółki cywilnej M, zaś dłużnikiem pozwanej jest jedynie J. Zgodnie z przepisami wspólnicy spółki cywilnej tworzą odrębny wspólny majątek, który przez cały czas istnienia spółki podlega szczególnym przepisom służącym zapewnieniu jego niepodzielności. Wspólny majątek wspólników traktowany jest jako współwłasność łączna i charakteryzuje się odrębnością, niepodzielnością oraz ma bezudziałowy charakter. Oznacza to, że w skład majątku wspólnego wspólników wchodzi wierzytelność w stosunku do pozwanej spółki, która przysługuje niepodzielnie J. i B. jako wspólnikom spółki cywilnej M. To powoduje, że dłużnik spółki cywilnej pozwany przez wspólników spółki cywilnej nie może podnieść zarzutu potrącenia swojej wierzytelności, która przypada tylko w stosunku do jednego wspólnika. Potrącenie w takiej sytuacji jest niedopuszczalne, gdyż nie zachodzi wzajemność wierzytelności czy też inaczej tożsamość stron.

2 Czy każdy wspólnik spółki cywilnej powinien osobno wnosić sprzeciw od nakazu zapłaty

Przeciwko wszystkim wspólnikom spółki cywilnej został wydany nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym. Zasądzona należność została jednak wcześniej uregulowana, dlatego z wydanym rozstrzygnięciem nie zgadzają się wspólnicy spółki. Mają wątpliwości, czy zarzuty od tego nakazu powinni składać wszyscy, czy wystarczy żeby złożył je tylko jeden z nich. Wspólnicy występują tu jako współdłużnicy solidarni, wobec których wydany został nieprawomocny nakaz zapłaty. Zgodnie zaś z art. 375 par. 2 kodeksu cywilnego wyrok zapadły na korzyść jednego z dłużników solidarnych zwalnia współdłużników, jeżeli uwzględnia zarzuty, które są im wszystkim wspólne. W praktyce oznacza to, że w przypadku uzyskania przez któregokolwiek ze wspólników wyroku uchylającego wydany nakaz zapłaty wyrok taki miałby zastosowanie wobec wszystkich pozostałych. Taka sytuacja będzie jednak możliwa pod warunkiem, że wyrok ten uwzględniałby zarzuty wspólne wszystkim wspólnikom. Jeżeli tak jest, to wystarczy, aby jeden ze wspólników wystąpił z zarzutami przeciwko wydanemu nakazowi zapłaty. Zakładając zatem, że zarzuty złożone przez jednego ze wspólników będą identyczne jak zarzuty, które mieliby składać pozostali wspólnicy, wówczas uchylenie nakazu będzie skuteczne wobec pozostałych. Oczywiście dopuszczalna jest sytuacja, w której wszyscy wspólnicy wniosą zarzuty. Wtedy jednak każdy z nich poniesie osobną opłatę sądową.

3 Z czyjego majątku należy dochodzić zaległego wynagrodzenia za świadczenie na rzecz spółki

Kontrahent spółki cywilnej na jej zlecenie prowadził prace remontowe. Nie otrzymał jednak umówionego wynagrodzenia. W przypadku gdy chce egzekwować swoje roszczenia majątkowe od wspólników spółki cywilnej, musi uzyskać tytuł egzekucyjny przeciwko wszystkim wspólnikom tej spółki. Po jego uzyskaniu będzie mógł przeprowadzić egzekucję zarówno ze wspólnego majątku spółki, jak i z majątków osobistych wspólników. Wybór będzie należał do niego.

Aby przystąpić do egzekucji, wierzyciel w pierwszej kolejności powinien przygotować pozew o zapłatę przeciwko wszystkim wspólnikom spółki. Po uzyskaniu tytułu egzekucyjnego (np. wyroku lub nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym czy nakazowym) wydanego przeciwko wszystkim wspólnikom spółki, powinien złożyć wniosek o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności. Może prowadzić postępowanie egzekucyjne przeciwko każdemu wspólnikowi z osobna. Zatem może się okazać, że będzie potrzebował tylu tytułów wykonawczych, ilu jest wspólników. Dopiero po uzyskaniu tytułu wykonawczego będzie mógł złożyć wniosek do komornika o wszczęcie egzekucji.

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).