Spadkodawca sam może zadecydować, co komu zostawi

Czy ważne są zastrzeżenia warunków

@RY1@i02/2013/002/i02.2013.002.183001500.814.jpg@RY2@

Gdy przy ustanawianiu zapisu windykacyjnego spadkodawca zastrzeże warunek lub termin, to takie zastrzeżenia uważa się za nieistniejące. Oznacza to, że zapisobierca windykacyjny może zatrzymać przeznaczony dla niego w testamencie przedmiot, mimo że nie spełni warunku postawionego przez zmarłego.

Od tej zasady obowiązują jednak pewne wyjątki, na przykład gdy z treści testamentu albo z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia zapis w ogóle nie zostałby uczyniony. W takim przypadku jednak zapis windykacyjny wywołuje takie skutki, jakby był zapisem zwykłym, dokonanym pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, chyba że z treści testamentu lub z okoliczności wynika co innego. Stawiany przez spadkodawcę warunek nigdy nie może być jednak sprzeczny z przepisami lub z zasadami współżycia społecznego. W przeciwnym razie będzie nieważny.

Podstawa prawna

Art. 981³ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy zapisobierca odpowiada za długi spadkowe

@RY1@i02/2013/002/i02.2013.002.183001500.815.jpg@RY2@

Jeżeli zapisobierca windykacyjny nie odrzuci spadku, wówczas ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe. Do chwili działu spadku ponosi tę odpowiedzialność solidarnie z pozostałymi spadkobiercami. Natomiast rozliczenie między nimi z tytułu tej odpowiedzialności następuje proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń.

Z kolei od chwili działu spadku odpowiedzialność za długi względem wierzycieli nie jest już solidarna, lecz proporcjonalna do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń. Jednakże w obu tych przypadkach zostaje ograniczona do wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego. Oznacza to, że wierzyciele zmarłego nie mogą domagać się od niego zapłaty wyższej kwoty, niż wynosiła wartość uzyskanego przez niego majątku, wyliczona według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.

Podstawa prawna

Art. 1034¹-1034³ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy zapisobierca może stwierdzić nabycie spadku

@RY1@i02/2013/002/i02.2013.002.183001500.816.jpg@RY2@

Zapisobierca windykacyjny ma interes prawny w stwierdzeniu nabycia spadku, dlatego może wystąpić z wnioskiem do sądu o wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub zwrócić się do notariusza o sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia.

Aby dopełnić tych formalności w sądzie albo u notariusza, zapisobierca windykacyjny nie musi uzyskać zezwoleń, upoważnień albo pełnomocnictw od spadkobierców. Jedynym ograniczeniem w podejmowaniu przez niego tych działań są terminy, jakie muszą upłynąć od śmierci spadkodawcy. Stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Wyjątek od tej zasady ma miejsce wówczas, gdy wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Sąd spadku wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku oraz zapisów windykacyjnych po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę (czyli w tym przypadku zapisobiercę windykacyjnego) oraz osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi.

Podstawa prawna

Art 1025, 1026, 1029¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 03 z późn. zm.)

Art. 669 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Czy w każdym testamencie może być zapis windykacyjny

@RY1@i02/2013/002/i02.2013.002.183001500.817.jpg@RY2@

Tylko w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu (czyli konkretne rzeczy wchodzące w skład masy spadkowej) z chwilą otwarcia spadku.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być rzecz oznaczona co do tożsamości (np. konkretny obraz Juliusza Kossaka lub samochód marki Skoda), zbywalne prawo majątkowe (np. spółdzielcze własnościowe do lokalu mieszkalnego), przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, a także ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności. Takie rozporządzenie woli testatora nie może zostać zawarte w testamencie sporządzonym własnoręcznie, ustnym ani urzędowym (w obecności wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy bądź kierownika urzędu stanu cywilnego).

W testamentach innych niż w formie aktu notarialnego spadkodawca może jedynie powołać do całości lub oznaczonej części spadku jedną albo kilka osób. Może co prawda określić ich udziały spadkowe, jednak nie może skutecznie wskazywać konkretnych rzeczy, które im przypadną.

Podstawa prawna

Art. 959, 960, 981¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy możliwa jest zmiana stwierdzenia nabycia spadku

@RY1@i02/2013/002/i02.2013.002.183001500.818.jpg@RY2@

Każdy zainteresowany może złożyć wniosek w sądzie rejonowym (wydział cywilny) o wszczęcie postępowania o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku.

W takim postępowaniu może zostać przeprowadzony dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony wcześniej.

Może się jednak zdarzyć, że zapisobierca windykacyjny był uczestnikiem toczącego się już postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Zmiany wydanego wówczas postanowienia może żądać tylko, gdy wykaże podstawy, których nie mógł powołać w tym postępowaniu. W dodatku wniosek o zmianę powinien złożyć przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możliwość.

Podstawa prawna

Art. 679 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Czy wskazana osoba może nie otrzymać rzeczy

@RY1@i02/2013/002/i02.2013.002.183001500.819.jpg@RY2@

Gdy w chwili śmierci spadkodawcy przedmiot zapisu windykacyjnego nie należał już do niego, zapis stał się bezskuteczny. Mimo że testament wskazujący, że oznaczona osoba nabywa określoną nieruchomość, pozostaje ważny (bo spadkodawca nie unieważnił go w całości ani nie zmienił treści tego zapisu), to siostrzenica nie otrzyma wskazanej nieruchomości. W momencie otwarcia spadku ta nie wchodzi ona bowiem w skład masy spadkowej, ponieważ została sprzedana jeszcze za życia spadkodawcy. Nie ma też żadnej podstawy do unieważnienia umowy sprzedaży, ponieważ właściciel zawsze ma prawo obracać należącą do niego nieruchomością. I uprawnień tych nie ogranicza testament, który sporządził. Dlatego po śmierci spadkodawcy wskazany w testamencie zapisobierca windykacyjny nie może skutecznie wystąpić do nowego właściciela działki o jej wydanie.

Na takich samych zasadach zapis windykacyjny jest bezskuteczny wówczas, gdy w chwili otwarcia spadku spadkodawca był zobowiązany do zbycia jego przedmiotu. W pewnych przypadkach bezskuteczny może też okazać się zapis windykacyjny, gdy ustanawia dla zapisobiercy użytkowanie wieczyste lub służebność, a w chwili otwarcia spadku przedmiot majątkowy, który miał być w ten sposób obciążony, nie należy już do spadku albo spadkobierca był zobowiązany do jego zbycia.

Podstawa prawna

Art. 981² ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.)

Czy zapisobierca odpowiada za wypłatę zachowku

@RY1@i02/2013/002/i02.2013.002.183001500.820.jpg@RY2@

Zapisobierca windykacyjny ponosi odpowiedzialność względem uprawnionego do zachowku, jeżeli nie otrzymał on należnej kwoty od spadkobiercy, pod warunkiem że zapis windykacyjny został doliczony do spadku.

Uprawniony ma prawo domagać się od niego kwoty potrzebnej do uzupełnienia zachowku, gdy spadkodawca zapłacił mniej. Jednak uiszcza ją tylko w granicach wzbogacenia, jakie uzyskał, otrzymując zapis windykacyjny.

Na innych zasadach odpowiada zapisobierca windykacyjny wówczas, gdy sam jest uprawniony do zachowku. Wtedy ponosi tę odpowiedzialność w stosunku do innych osób uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej zwykły zachowek. Natomiast zawsze zapisobierca windykacyjny może zwolnić się od zapłaty, gdy wyda przedmiot zapisu.

Zdarza się, że w testamencie zostało wskazanych kilku zapisobierców windykacyjnych. Wtedy wszyscy odpowiadają solidarnie względem uprawnionego do zachowku.

Podstawa prawna

Art. 999¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl