Zachowek od darowizny i spadku dla najbliższych krewnych

Z roszczeniem o zachowek mogą wystąpić zstępni, rodzice i małżonek spadkodawcy wówczas, gdy zostaną pominięci w testamencie, a do dziedziczenia będą powołane inne osoby. Innym ustawowym spadkobiercom (na przykład rodzeństwu, zstępnym rodzeństwa, dziadkom i pasierbom) pominiętym w testamencie roszczenie o zachowek nie przysługuje.

W pierwszej kolejności do spadku z mocy ustawy są powołani: dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. W razie pominięcia ich w testamencie nabywają prawo do zachowku i z roszczeniem mogą wystąpić do spadkobiercy testamentowego.

Gdyby dziecko nie dożyło otwarcia spadku, wówczas udział spadkowy, który by mu przypadał, nabywają jego dzieci, w częściach równych. Tylko w takim przypadku z mocy ustawy wnuki spadkobiercy w razie pominięcia w testamencie nabywają prawo do zachowku, pod warunkiem że nie zostały wydziedziczone.

Dziecko spadkodawcy dziedziczy nawet wówczas, gdyby ustalenie jego pochodzenia nastąpiło już po śmierci rodziców. W praktyce oznacza to, że sądowe ustalenie ojcostwa lub ustalenie macierzyństwa powoduje, że wskazane w orzeczeniu dziecko dochodzi do dziedziczenia po swoim ojcu lub matce.

Natomiast małżonek wyłączony już od dziedziczenia ustawowego wówczas, gdy orzeczono w stosunku do niego separację. Może też zostać wyłączony od dziedziczenia na mocy orzeczenia sądu na żądanie każdego z pozostałych spadkobierców ustawowych wówczas, gdyby spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.

Pominięci w testamencie rodzice o zachowek mogą wystąpić tylko wówczas, gdy doszli do dziedziczenia z mocy ustawy, ponieważ do spadku powoływani są tylko wówczas, gdyby spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Wtedy nabyliby spadek razem z małżonkiem spadkodawcy.

Prawa do zachowku nie mają osoby, które nie zostały dopuszczone do dziedziczenia ustawowego, oraz spadkobiercy ustawowi, którzy nie tylko zostali pominięci w testamencie, lecz również w nim wydziedziczeni.

Aby wydziedziczenie było skuteczne, spadkodawca musi wskazać przyczyny wydziedziczenia w testamencie i napisać w nim, że konkretnego spadkobiercę pozbawia prawa do zachowku. Przyczyna wydziedziczenia nie może być dowolna, lecz tylko wskazana w ustawie – Kodeks cywilny.

Skutecznie wydziedziczyć i pozbawić prawa do zachowku spadkobiercę ustawowego można wówczas, gdy:

● wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,

● dopuścił się względem spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,

● uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Zstępni osoby wydziedziczonej (która jest zstępnym spadkodawcy) mają prawo do zachowku nawet wówczas, gdy wydziedziczony przeżyje spadkodawcę.

Z roszczeniem o zachowek można wystąpić w ciągu trzech lat od momentu dowiedzenia się o otwarciu spadku. O zachowek nie może ubiegać się też spadkobierca, który został uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia, ponieważ zostaje wówczas wyłączony od tego dziedziczenia na takich zasadach, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku. Sąd może uznać spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia wówczas, gdy dopuścił się on umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności, umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Wysokość zachowku wynosi połowę lub dwie trzecie udziału spadkowego, który otrzymałby pominięty w testamencie spadkobierca ustawowy. Większy zachowek dostanie osoba trwale niezdolna do pracy lub małoletnia.

Skoro roszczenie o zachowek powstaje w chwili otwarcia spadku, to przyjmuje się w praktyce, że ta chwila powinna decydować również o jego wysokości. Aby dostać większy zachowek, należy być małoletnim lub niezdolnym do pracy już w chwili śmierci spadkodawcy.

Natomiast udziałem spadkowym jest ta część masy spadkowej, która przypadałaby uprawnionemu do zachowku wówczas, gdyby doszedł on do dziedziczenia na podstawie ustawy.

Z roszczeniem przeciwko spadkodawcy o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku ma prawo wystąpić uprawniony, który nie otrzymał zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku lub zapisz.

Aby ustalić udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczania zachowku, należy uwzględnić nawet spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy odrzucili spadek. Nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

Wyliczając wysokość należnego konkretnej osobie zachowku, nie uwzględnia się zapisów i poleceń, a dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę. Nie dolicza się jedynie:

● drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,

● darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku,

● darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Jeżeli oblicza się zachowek należny zstępnemu, to nie dolicza się do spadku darowizn, które uczynił spadkodawca w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Zasada ta nie obowiązuje jednak wówczas, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego. Natomiast przy obliczaniu zachowku dla małżonka spadkodawcy nie dolicza się do spadku darowizn, które otrzymał on od zmarłego przed zawarciem z nim małżeństwa.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Jeżeli uprawniony do zachowku otrzymał darowiznę od spadkodawcy, wówczas jej wartość zostanie zaliczona na należny tej osobie zachowek. Gdyby takim uprawnionym był dalszy zstępny spadkodawcy, wówczas na należny mu zachowek zalicza się też darowiznę, jaką otrzymał od zmarłego wstępny uprawnionego.

Na poczet zachowku zaliczane są też koszty wychowania i wykształcenia ogólnego i zawodowego, gdyby przekraczały one przyjętą miarę w danym środowisku. Takie wyliczenia mają miejsce w stosunku do uprawnionego, który jest zstępnym spadkodawcy.