Przy zapisie na sąd polubowny sądowa droga jest niedopuszczalna

Sebastian Koczur, adwokat, Kancelaria Adwokacka Kraków

Artykuł 2 kodeksu postępowania cywilnego zawiera domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych, do rozpoznawania których powołane są sądy powszechne (apelacyjne, okręgowe i rejonowe – art. 175 ust. 1 konstytucji oraz art. 1 par. 1 i 2 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych). Zagadnienie dopuszczalności drogi sądowej (art. 2 par. 1 i 3 k.p.c.) wymaga przede wszystkim oceny sprawy podlegającej rozpoznaniu (art. 7 k.p.c.), ta zaś zależy od przedmiotu procesu, tj. przedstawionego pod osąd roszczenia, oraz wskazanego przez powoda stanu faktycznego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z 4 kwietnia 2003 r. (sygn. III CZP 11/03; Prokuratura i Prawo 2003/9/34/27).

Do tego, by wyłączyć spór spod kompetencji sądu powszechnego, trzeba sporządzić umowę w formie pisemnej o poddanie go pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. Obie strony muszą umowę podpisać i dokładnie oznaczyć przedmiot sporu lub stosunku prawnego, z którego spór już wynikł lub może wyniknąć (postanowienie SN z 1 marca 2000 r., sygn. I CKN 1311/98, Legalis).

Zgodnie ze znowelizowanym art. 1162 par. 2 k.p.c. (wszedł w życie 1 lipca 2009 r.) – wymaganie dotyczące formy zapisu na sąd polubowny jest spełnione także wtedy, gdy zapis zamieszczony został w wymienionych między stronami pismach lub oświadczeniach złożonych za pomocą środków porozumiewania się na odległość, które pozwalają utrwalić ich treść. Powołanie się w umowie na dokument zawierający postanowienie o poddaniu sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego spełnia wymagania dotyczące formy zapisu na sąd polubowny, jeżeli umowa jest sporządzona na piśmie, a powołanie się jest tego rodzaju, że czyni zapis częścią składową umowy.

W razie wniesienia do sądu sprawy dotyczącej sporu objętego zapisem na sąd polubowny, sąd odrzuca pozew lub wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego, jeżeli pozwany albo uczestnik postępowania nieprocesowego podniósł zarzut zapisu na sąd polubowny przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy. Dopuszczalne jest cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd polubowny w toku postępowania zażaleniowego wywołanego zaskarżeniem postanowienia sądu pierwszej instancji rozstrzygającego o zasadności tego zarzutu. Takie stanowisko zajął SN w uchwale z 4 czerwca 2009 r. (sygn. III CZP 29/09, www.sn.pl.). Oczywiście, wniesienie sprawy do sądu nie stanowi przeszkody do rozpoznania sprawy przez sąd polubowny.

Uwzględnienie przez sąd powszechny skutecznie podniesionego przez pozwaną stronę zarzutu zapisu na sąd polubowny, wbrew przekonaniu skarżącego, nie stanowi pozbawienia go prawa do sądu i nie stanowi o naruszeniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Poddanie sporów o prawa majątkowe (z wyjątkiem sporów o alimenty i ze stosunku pracy) pod rozstrzygnięcie sądu polubownego ustawa uzależnia od woli stron i wiąże z nim – w razie skutecznego podniesienia zarzutu zapisu na sąd polubowny – niedopuszczalność rozpoznania sprawy przez sąd powszechny. Jednak w sprawach podlegających rozstrzygnięciu przez sąd polubowny stronom służy skarga o uchylenie wyroku tego sądu, która podlega rozpoznaniu przez sąd powszechny. O stwierdzeniu skuteczności oraz wykonalności wyroku sądu polubownego i ugody zawartej przed tym sądem także orzeka sąd powszechny (postanowienie SN z 8 lipca 2005 roku, sygn. II CK 759/04; Glosa 2006 r. nr 4, s. 25).

Konsekwencji opisanych powyżej sąd powszechny nie stosuje w sytuacji, gdy zapis na sąd polubowny jest nieważny, bezskuteczny, niewykonalny albo utracił moc, jak i wtedy, gdy sąd polubowny orzekł o swej niewłaściwości. Bezskuteczne są postanowienia zapisu na sąd polubowny naruszające zasadę równości stron, w szczególności uprawniające tylko jedną stronę do wytoczenia powództwa przed sądem polubownym przewidzianym w zapisie albo przed sądem.