Niedozwolone postanowienia wzorców umów

Niejednoznaczne i niezrozumiałe postanowienia wzorców umów nie będą już – z mocy samego prawa – tłumaczone na korzyść konsumenta w postępowaniach o uznanie takich klauzul za niedozwolone. To skutek zmiany art. 385 par. 2 kodeksu cywilnego, która zacznie obowiązywać 28 czerwca 2009 r. Do tej pory ani ten przepis, ani żaden inny (np. o procedurze w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone mówią artykuły od 479³⁸ do 479⁴⁵ kodeksu postępowania cywilnego) nie czyniły wyjątków od zasady, zgodnie z którą wszelkie pokrętne sformułowania gotowych umów, dawanych do podpisania klientom bez negocjacji, np. przez banki, ubezpieczycieli, deweloperów, firmy turystyczne czy dostawców energii miały być interpretowane, tak by nie straciła na tym słabsza strona transakcji. Konieczność stosowania tej reguły nie wywoływała wątpliwości ani w czasie procedur incydentalnych (kiedy powodem była określona osoba fizyczna, pokrzywdzona przez przedsiębiorcę stosującego konkretny wzorzec), ani w trakcie kontroli abstrakcyjnych (prowadzonych w interesie wszystkich konsumentów, kiedy ocenie podlega treść przepisu wzorca, a nie sposób jego wykorzystania; tu najczęściej powodem był prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, choć wszcząć tego rodzaju sprawę wolno każdemu, kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem; powodem może być także organizacja społeczna albo rzecznik konsumentów). Niemniej zmiana k.c. okazała się konieczna. Została wymuszona przez Komisję Europejską. Wezwała ona polski rząd do przedstawienia uwag odnośnie do nieprawidłowego – jej zdaniem – przeniesienia na grunt naszego prawa krajowego zasady zapisanej w art. 5 Dyrektywy Rady 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Ten wspólnotowy przepis wyraźnie wyłącza – w przypadku abstrakcyjnej kontroli wzorców – zasadę wykładni nieuzgodnionych indywidualnie i nietransparentnych postanowień na korzyść konsumenta. Założono bowiem – najpierw w unormowaniu dyrektywy, a teraz również w uzasadnieniu zmiany przepisu k.c. – że eliminacja niejasnych postanowień to co innego niż ich interpretacja (tłumaczenie na korzyść konsumenta). Dlatego przyjęcie przez sąd najkorzystniejszego dla interesów klienta rozumienia wzorca w czasie kontroli abstrakcyjnej prowadziłoby do oddalenia powództwa o uznanie postanowień takiej gotowej umowy za niedozwolone. A taki wyrok nie korzystałby z rozszerzonej prawomocności, czyli nie skutkowałby wobec osób trzecich. Nie mógłby też stanowić podstawy wpisu do rejestru klauzul niedozwolonych, do którego wciągane są postanowienia zakazane prawomocnym wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (od tego czasu stosowanie owej klauzuli abuzywnej, czyli niedogodnej dla konsumenta, staje się bezwzględnie zakazane w obrocie z osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej). Wynika stąd, że pierwotne rozwiązanie kodeksowe było – przynajmniej teoretycznie – mniej korzystne dla konsumentów niż rozdzielenie kryteriów kontroli incydentalnej i abstrakcyjnej. Niemniej – w praktyce i tak art. 385 par. 2 stosowano tak, jakby wyeliminowanie postanowienia wzorca było interpretacją treści postanowienia wzorca na korzyść konsumenta, czyli w efekcie – zgodnie z duchem dyrektywy, mimo że z przepisu art. 385 par. 2 k.c. wynikało, że ową korzystną wykładnię stosuje się w obu rodzajach kontroli – nie tylko incydentalnej, lecz także abstrakcyjnej. Sąd ochrony konkurencji kierował się jednak często tym, że kwestionowane klauzule – zgodnie z art. 385¹ k.c – były niezgodne z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumentów.

Dlatego nowelizacja ma prowadzić do wniosku, że stosowanie niekorzystnej dla konsumentów wykładni nietransparentnych postanowień wzorców w istocie oznacza dla nich korzyść, jeżeli tą drogą da się wyeliminować w procedurze kontroli abstrakcyjnej klauzule abuzywne. Wskutek zmiany przepisu art. 385 par. 2 k.c. nie będzie już także wątpliwości co do sposobu jego stosowania.