Przedsiębiorcy mogą wybrać sąd polubowny lub mediację

Często spory gospodarcze rozstrzygane są taniej, szybciej i skuteczniej przez sądownictwo polubowne niż przez sądy powszechne. Rosnąca popularność arbitrażu gospodarczego wynika między innymi z niewydolności sądów powszechnych oraz możliwości wyboru arbitrów przez same strony.

Decydując się na klauzulę arbitrażową, warto jednak zawczasu przeprowadzić symulację ewentualnych kosztów postępowania arbitrażowego. Koszty te są czasem większe od zwykłego postępowania cywilnego, zwłaszcza przy sprawach o wartości przedmiotu sporu niższej niż 100 000 zł.

Przykładowo opłata arbitrażowa za czynności Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie od 40 001,00 zł do 100 000,00 zł – od pierwszych 40 000,00 zł – 3000 zł, a od nadwyżki ponad 40 000 zł – 8 proc. Nie są to jednak jedyne opłaty obciążające stronę zarówno w postępowaniu przed tym sądem, jak i wieloma innymi w Polsce.

O sposobie rozstrzygania obecnych lub przyszłych sporów przez sąd polubowny przedsiębiorcy mogą zdecydować, umieszczając odpowiednią klauzulę arbitrażową w umowie (np. najmu). Klauzulę arbitrażową można wstawić również np. w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o treści, iż ewentualne spory wspólników ze stosunku spółki poddane zostają właściwości sądu polubownego. W klauzuli trzeba wskazać zakres spraw do rozstrzygania przez sąd polubowny oraz konkretny sąd polubowny. Zapis na sąd polubowny może być także poczyniony odrębną umową arbitrażową.

W zapisie na sąd polubowny można uregulować zasady postępowania przed sądem polubownym, wskazać liczbę arbitrów i sposób ich powołania, procedurę wyłączenia arbitra, miejsce postępowania. Arbitrzy nie są związani regułami ściśle sformalizowanego postępowania przed sądami państwowymi. Rozstrzygają spór zgodnie z procedurą, którą określają strony lub regulamin stałego sądu arbitrażowego.

Zgodnie z art. 1157 kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, strony mogą poddać pod rozstrzygnięcie sądu polubownego spory o prawa majątkowe lub niemajątkowe, które – mogą być przedmiotem ugody, z wyjątkiem spraw o alimenty. Przedmiotem takiej ugody mogą być prawa majątkowe i niemajątkowe z wyjątkiem praw niezbywalnych.

Można poddać rozstrzygnięciu sądu polubownego także sprawy pracownicze np. z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę. Zgodnie z art. 1164 k.p.c. zapis na sąd polubowny w sprawach z zakresu prawa pracy może być sporządzony dopiero po powstaniu sporu. Należy przy tym zachować formę pisemną.

Od rozstrzygnięcia sądu polubownego nie przysługują żadne typowe środki odwoławcze (apelacja) oraz nadzwyczajne środki zaskarżenia (skarga kasacyjna). Natomiast stronom przysługuje skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego do sądu powszechnego. Wyrok sądu polubownego może zostać uchylony w wyniku złożonej skargi, np. z powodu jego sprzeczności z podstawowymi zasadami porządku prawnego, uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa i inne nadzwyczajne okoliczności.

Alternatywą dla sądów polubownych i rozstrzygania sporów przez sąd powszechny jest mediacja. Wymaga zgody obydwu stron, ale w przeciwieństwie do postępowania arbitrażowego jest odformalizowana. Zadaniem mediatora jest doprowadzić strony do zawarcia konsensusu drogą wzajemnych ustępstw. Mediacja trwa zazwyczaj klika dni, a jej koszty są też znacznie niższe od opłaty arbitrażowej.

Jest ona dopuszczalna również po wniesieniu sprawy do sądu powszechnego, czyli po złożeniu pozwu lub wniosku w postępowaniu nieprocesowym. Aby wówczas został rozstrzygnięty spór, potrzebne jest postanowienie sądu kierujące strony do mediacji lub też zawarcie umowy o mediację.

Mediacja może być prowadzona przed sądem pierwszej lub drugiej instancji. Gdyby strony rozpoczęły ją po wszczęciu postępowania, to sąd nie powinien wyznaczać terminów rozpraw do czasu ukończenia.