Jak rodzice mogą zarządzać majątkiem małoletniego dziecka

Wykonując władzę rodzicielską rodzice sprawują pieczę nad osobą i majątkiem dziecka. Mają też obowiązek z należytą starannością zarządzać tym majątkiem. W wykonywaniu tego zarządu są jednak ograniczeni przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obowiązująca od 13 czerwca 2009 r. ostatnia nowelizacja tego kodeksu (ustawa z 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw; Dz.U. nr 220, poz. 1431) zaostrzyła jeszcze rygory obowiązujące przy zarządzaniu majątkiem dziecka. Majątki małoletnich stają się coraz większe i ustawodawcy chodziło o to, aby rodzice zarządzali nimi rozważnie i w taki sposób, aby dziecko po uzyskaniu pełnoletności mogło je przejąć w nieuszczuplonym stanie oraz aby nie zatarła się różnica między majątkiem dziecka a reszty rodziny.

Wprawdzie rodzice zarządzają majątkiem dziecka, ale przed podjęciem ważnej decyzji w tej sprawie powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala. Muszą w miarę możliwości uwzględnić rozsądne życzenia dziecka.

Rodzice, którym przysługuje władza rodzicielska o istotnych sprawach dziecka – również majątkowych – rozstrzygają wspólnie. Natomiast w razie braku porozumienia między nimi, decyzję podejmie sąd.

Dochód z majątku dziecka powinni przeznaczać na jego utrzymanie i wychowanie, a także jego rodzeństwa, które wychowuje się razem z nim. Jeżeli pozostanie jakaś nadwyżka to powinni przeznaczyć ją na inne uzasadnione potrzeby rodziny.

W ramach zarządzania majątkiem dziecka rozróżnia się czynności zwykłego zarządu oraz przekraczające zwykły zarząd. Przekraczające zwykły zarząd mogą dotyczyć czynności faktycznych i prawnych, np. sprzedaży majątku dziecka, zmiany przeznaczenia lokalu mieszkalnego na użytkowy, obniżenia majątku służebnościami, hipoteką itp. prawami rzeczowymi ograniczonymi. Do czynności przekraczających zwykły zarząd można zaliczyć też: zaciąganie pożyczek i zobowiązań wekslowych, czynienie darowizn, zrzeczenie się prawa do dziedziczenia.

Bez zezwolenia sądu opiekuńczego rodzice nie mogą dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, ani wyrażać zgody na dokonywanie ich przez dziecko. Sprawowanie przez rodziców zarządu majątkiem dziecka podlega nadzorowi sądu opiekuńczego.

Na wniosek jednego lub obojga rodziców sąd wydaje takie zezwolenie. Gdyby z wnioskiem wystąpił jeden rodzic, to zanim sąd wyda zezwolenie, powinien wysłuchać drugiego. Mimo uzyskania zezwolenia rodzice mogą odstąpić od wykonania czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka składa się do sądu, w którego okręgu dziecko mieszka. Natomiast w razie braku miejsca zamieszkania do sądu miejsca jego pobytu.

Gdyby z wnioskiem wystąpił tylko ojciec albo tylko matka, to wówczas drugi rodzic jest uczestnikiem postępowania. Uczestnikiem postępowania jest też małoletnie dziecko, które reprezentuje kurator. W tym postępowaniu żadne z rodziców nie może reprezentować swojego dziecka.

W orzeczeniu z 24 czerwca 1961 r. w sprawie I CO 16/61 (OSNCP nr 9 z 1963 r. poz. 187) Sąd Najwyższy stwierdził, że czynność prawna dotycząca majątku małoletniego dokonana przez przedstawiciela ustawowego bez wcześniejszego zezwolenia sądu jest nieważna i nie może być konwalidowana.

Zarząd majątkiem dziecka nie obejmuje zarobków dziecka ani przedmiotów oddanych mu do swobodnego użytku. Natomiast w umowie darowizny i w testamencie darczyńca i spadkodawca mogą wyłączyć przedmioty przypadające dziecku spod zarządu rodziców i zastrzec, że przypadające dziecku przedmioty nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców. Mogą też wyznaczyć zarządcę, a gdyby tego nie zrobili, to wówczas zarząd będzie sprawował kurator wyznaczony przez sąd rodzinny i opiekuńczy.

Pewnym ograniczeniem w sprawowaniu zarządu majątkiem dziecka jest nakazanie przez sąd rodzicom sporządzenia inwentarza jego majątku. Przed nowelizacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd nakładał taki obowiązek na rodzica, któremu jako jedynemu przysługiwała władza rodzicielska. Natomiast teraz sąd może nakazać obojgu rodzicom sporządzenie takiego spisu inwentarza bez względu na to, czy władzę rodzicielską sprawują oboje czy tylko jedno z nich. Mogą zostać też zobowiązani do zawiadamiania sądu o ważniejszych zmianach w stanie tego majątku, szczególnie o tym, że dziecko nabyło przedmioty majątkowe o znacznej wartości. W uzasadnionych przypadkach sąd może też ustalić wartość rozporządzeń dotyczących ruchomości, pieniędzy i papierów wartościowych, których dziecko albo rodzice mogą dokonywać każdego roku bez zezwolenia sądu opiekuńczego.

Najczęściej zarząd majątkiem dziecka ustaje po osiągnięciu przez nie pełnoletności. Muszą wówczas oddać dziecku lub jego przedstawicielowi ustawowemu majątek, którym zarządzali, a na ich żądanie nawet złożyć rachunek z zarządu. Żądanie nie może dotyczyć dochodów z majątku pobranych w czasie wykonywania władzy rodzicielskiej. W dodatku muszą je jednak złożyć przed upływem roku od ustania zarządu. Jest to termin zawity i niedotrzymanie go powoduje, że nie będzie już można skutecznie wystąpić z takim żądaniem.

Taki wniosek o zezwolenie na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka składają do sądu opiekuńczego jego rodzice.