Dłużnik nie może dysponować zajętym majątkiem

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje wiele postaw do zawieszenia postępowania. Jedną z nich jest wstrzymanie wykonania orzeczenia sądowego. Instytucję tę regulują przykładowo przepisy art. 172 k.p.c. (przewidujący możliwość wstrzymania przez sąd wykonania orzeczenia w razie złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia), art. 396 k.p.c. (regulujący taką samą instytucję w razie złożenia zażalenia na wykonalne postanowienie), art. 388 par. 1 k.p.c. (umożliwiający wstrzymanie wykonania orzeczenia zaskarżonego skargą kasacyjną), czy art. 492 par. 3 k.p.c. (dotyczący wstrzymania wykonania pewnej kategorii nakazów zapłaty wydanych w postępowaniu nakazowym w razie wniesienia zarzutów).

Postanowienie wstrzymujące wykonanie zaskarżonego orzeczenia jest podstawą do obligatoryjnego zawieszenia postępowania egzekucyjnego na wniosek dłużnika na podstawie art. 820 k.p.c. Komornik nie ma w tym wypadku swobody decyzyjnej. Wstrzymanie wykonania zaskarżonego orzeczenia i wniosek o zawieszenie postępowania jest często obroną dłużnika przed zbyt pochopną egzekucją. Częstym sposobem obrony dłużników przed egzekucją są wnioski składane w trybie art. 799 par. 2 k.p.c. o zawieszenie przez komornika egzekucji z tej części majątku dłużnika, która w jego ocenie jest zbędna dla zaspokojenia należności wierzyciela.

Zawieszenie postępowania egzekucyjnego powoduje ten skutek, że czynności egzekucyjne dokonane do momentu zawieszenia postępowania pozostają w mocy. Tylko wyjątkowo, przy rozpatrywaniu skargi na czynności komornika sąd może uchylić dokonane czynności egzekucyjne, z wyjątkiem jednak zajęcia (art. 821 par. 2 k.p.c.). Sąd nie ma jednak takiej kompetencji przy wydawaniu orzeczenia o wstrzymywaniu wykonania (np. na podstawie art. 388 par. 1 k.p.c.). Nie może tego również uczynić komornik, np. przy zawieszaniu postępowania. W okresie zawieszenia postępowania nie mogą być dokonywane żadne czynności egzekucyjne, dlatego ani w stosunku do dłużnika, ani wierzyciela nie mogą nastąpić dalsze skutki dokonanych czynności, poza tymi, które nastąpiły przed zawieszeniem postępowania. W okresie spoczywania biegu postępowania egzekucyjnego komornik jest zobowiązany do niepodejmowania żadnych czynności, z wyjątkiem tych, które mają na celu podjęcie zawieszonego postępowania.

Z przedstawionych wywodów wynika, że jeśli dojdzie do zajęcia wierzytelności wynikającej z rachunku bankowego przed zawieszeniem postępowania egzekucyjnego, zawieszenie nie ma wpływu na dokonane już zajęcie. Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zakazie wypłat z tego rachunku (art. 890 par. 1 k.p.c.). Skutkiem tego zajęcia jest obowiązek banku przekazywania organowi egzekucyjnemu znajdujących się na rachunku kwot do wysokości egzekwowanej należności. Bank ma również obowiązek przekazywania tych kwot, które nie znajdowały się na rachunku w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na rachunek po dacie zajęcia, jeśli mieszczą się w egzekwowanej należności. Zawieszenie postępowania egzekucyjnego z rachunku bankowego dokonane po dacie zajęcia ma taki skutek, iż mimo faktycznego nieprowadzenia egzekucji, dłużnik nadal nie ma prawa dysponowania środkami znajdującymi się na zajętym rachunku. Nadal obowiązuje bowiem dłużnika zakaz wypłat z rachunku do kwoty egzekwowanej należności, poza wypadkami wskazanymi enumeratywnie w art. 890 par. 2 k.p.c.

W nauce prawa reprezentowane są dwa poglądy na temat obowiązku przekazywania przez bank po dacie zawieszenia postępowania egzekucyjnego kwot znajdujących się na rachunku bankowym. Według jednego stanowiska bank nie ma takiego obowiązku i zgromadzone środki pieniężne przetrzymuje na rachunku do czasu podjęcia postępowania. Zgodnie z drugim poglądem, mimo zawieszenia postępowania bank ma obowiązek przekazywania środków z zajętego rachunku bankowego komornikowi, a ten powinien złożyć je do depozytu sądowego. Tak samo powinien postąpić on wobec kwot, które otrzymał z banku na skutek zajęcia rachunku przed momentem zawieszenia postępowania, jeśli nie zdążył ich rozdysponować między wierzycieli. Komornik po zawieszeniu postępowania nie może zwrócić ich do banku, ani przekazać wierzycielowi egzekwującemu. W uchwale z 16 października 2008 r. (III CZP 90/08, OSNC 2009 nr 9, poz. 123) Sąd Najwyższy opowiedział się za pierwszym poglądem, przyjmując, że w okresie zawieszenia postępowania egzekucyjnego komornik nie ma prawa przyjmować od poddłużników należności z zajętych wcześniej wierzytelności. Tak czy inaczej, w okresie zawieszenia postępowania egzekucyjnego dłużnik, poza wyjątkami wymienionymi w art. 890 par. 2 k.p.c., nie może dysponować środkami zgromadzonymi na jego rachunku. Fakt ten może znacznie utrudniać prowadzenie działalności gospodarczej przez dłużnika, a w skrajnych wypadkach prowadzić do jego upadłości.

Przepisy art. 890 par. 2 i 3 k.p.c. przyznają dłużnikowi możliwość ubiegania się o zwolnienie spod zajęcia części wierzytelności na rachunku bankowym dłużnika, z przeznaczeniem na bieżące wypłaty na wynagrodzenia za pracę pracowników dłużnika wraz z podatkami i innymi obciążeniami ustawowymi (składki zusowskie). Przepis ten ma wąski charakter i nie daje dłużnikowi możliwości pozyskania z rachunku bankowego innych kwot na prowadzenie bieżącej działalności gospodarczej. Zastosowanie tego przepisu, jako regulacji wyjątkowej, nie może być również rozciągane na inne wierzytelności, jakie posiada dłużnik wobec swoich kontrahentów, tj. niewynikające z rachunku bankowego.

Okazuje się więc, że dłużnik, który będąc przekonany o tym, że zawieszenie postępowania egzekucyjnego da mu możliwość zwolnienia niezbędnych kwot na prowadzenie działalności, kiedy już uzyska to zawieszenie (np. przekonując wierzyciela do złożenia wniosku w tym zakresie), wpada w swoistą pułapkę. Zawieszenie postępowania nic mu bowiem nie daje, gdyż nie odzyskuje on możliwości dysponowania zajętym przez komornika majątkiem. Jest to tym bardziej dolegliwe, że w praktyce postępowania egzekucyjne zawieszane są dosyć często, a okresy zawieszenia są dosyć długie, nawet do roku.

Dostrzegając to zagrożenie po stronie dłużnika w postępowania egzekucyjnym, Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy ministrze sprawiedliwości, pracując nad projektem ustawy zmieniającej kodeks postępowania cywilnego w zakresie postępowania egzekucyjnego, proponuje wprowadzić regulację. Zgodnie z nią ,,jeśli egzekucja została skierowana do wynagrodzenia za pracę lub innych praw majątkowych, z którymi związane jest prawo dłużnika do świadczeń okresowych, sąd na wniosek dłużnika może określić kwotę, jaką dłużnik może pobierać w okresie zawieszenia postępowania tytułem zaspokojenia bieżących potrzeb".

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że celem projektowanej regulacji jest umożliwienie wyłączenia spod egzekucji należności otrzymywanych przez pracowników z przeznaczeniem na utrzymanie, bez względu na charakter zatrudnienia (w tym na podstawie umowy zlecenia czy o dzieło). Wydaje się jednak, że ze względu na brak rozróżniania w treści tej regulacji, dotyczyła będzie ona również kwot otrzymywanych sukcesywnie przez podmioty gospodarcze, a nie tylko przez dłużników będących osobami fizycznymi. Zabezpieczy więc interesy dłużników prowadzących działalność gospodarczą o tyle, że w czasie zawieszenia postępowania egzekucyjnego umożliwi pobieranie niezbędnych kwot na kontynuowanie działalności, jeśli dłużnik posiadał będzie stałego kontrahenta, który za wykonane usługi lub dostarczone towary płacić będzie w ratach. Projektowana regulacja wydaje się niewystarczająca, bo nie umożliwi zwolnienia spod egzekucji tych wierzytelności, które płatne są jednorazowo lub w odstępach czasu, ale nie periodycznie. W konsekwencji w wielu wypadkach nie zabezpieczy przed upadłością dłużnika.

@RY1@i02/2009/249/i02.2009.249.087.003a.001.jpg@RY2@

Andrzej Antkiewicz, Sędzia Sądu Rejonowego w Grudziądzu obecnie delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości

Andrzej Antkiewicz

Sędzia Sądu Rejonowego w Grudziądzu obecnie delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości

Podstawa prawna

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).