Sposób na zerwanie kontraktu

W ostatnich dwóch latach przedsiębiorcy budowlani zetknęli się ze zjawiskami kryzysowymi dwojakiej natury. Po pierwsze, w ubiegłym roku odnotowano gwałtowny wzrost kosztów realizacji robót budowlanych, zwłaszcza materiałów i wyrobów. Po drugie, rozpoczął się kryzys o znacznie szerszych rozmiarach, wyrażający się w recesji, załamaniu kursów szeregu walut oraz ogólnym spadku standingu finansowego podmiotów gospodarczych. Sytuacja kryzysowa w wielu wypadkach podważyła pierwotną ocenę rentowności, w oparciu o którą zawarto umowy o roboty budowlane

Zgodnie z 357¹ kodeksu cywilnego - jeżeli wskutek nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziło rażącą stratą, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym. Cecha nadzwyczajności powoduje, że do zastosowania tego przepisu nie wystarczy jedynie rozległy charakter zmian ani zagrożenie wyjątkowo dotkliwą stratą. Zmiana winna prowadzić do podważenia pierwotnych kalkulacji stron w takim zakresie, że ujemny wynik finansowy przekracza planowany zysk, jednakże zmiana ta nie może być rozumiana jedynie w kategoriach zwykłej utraty zysku, nie może także mieć charakteru indywidualnego, musi to być zmiana niemożliwa do przewidzenia w chwili zawierania umowy przez profesjonalne podmioty (patrz wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 8 listopada 2007 r.).

Powoływanie się na art. 357¹ k.c. nie jest dopuszczalne, gdy umowa została już wykonana, a także, gdy wykonawca znajduje się w zwłoce w wykonaniu umowy (orzeczenie SN z 9 marca 1990 r. IV CR 876/89, OSN 1991 Nr 5-6, poz. 76). Ponadto stwierdzenie nadzwyczajnej zmiany okoliczności wymaga porównania warunków, w jakich zawierano umowę, z warunkami, w jakich przyszło ją wykonywać. Jeżeli strony zawierały umowę w anormalnych warunkach, licząc na ustabilizowanie stosunków w czasie wykonywania umowy, a do oczekiwanego ustabilizowania stosunków nie doszło, nie można się powoływać na art. 357¹ k.c. - wyrok SN z 18 maja 2006 r. IV CSK 8/05.

Konstrukcją zbliżoną do nadzwyczajnej zmiany przewidzianej w art. 357¹ k.c. jest zmiana stosunków określona w art. 632 par. 2 k.c. Zgodnie z powołanym przepisem - jeżeli wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć wynagrodzenie ryczałtowe lub rozwiązać umowę. Przepis ten dotyczy umowy o dzieło i jeszcze do niedawna w literaturze dominował pogląd, iż wyklucza to stosowanie go do umów o roboty budowlane. Obecnie jednak powszechnie już uznano, iż skoro wykonawcy robót budowlanych i dzieła mają podobne trudności w przewidzeniu wysokości wynagrodzenia, w świetle konstytucyjnej zasady równej ochrony praw majątkowych dopuszczalne jest stosowanie w drodze ostrożnej analogii art. 632 par. 2 k.c. także do umów o roboty budowlane (B. Lackoroński, glosa OSP 2009/2/19).

Powołany zapis zbliżony, choć nie identyczny z art. 357¹ k.c., posługuje się pojęciem zmiany stosunków bez słowa nadzwyczajna, co jest korzystne dla strony pragnącej na ów przepis się powołać. Sąd uprawniony jest jedynie do podwyższenia wynagrodzenia lub rozwiązania umowy, natomiast w odróżnieniu do art. 357¹ k.c. nie może oznaczyć sposobu wykonania zobowiązania ani też wysokości innych świadczeń. Ponadto omawiany przepis wyraźnie ustanawia warunek w postaci niemożności przewidzenia zmiany stosunków. Korzystanie z drogi roszczeniowej wyznaczonej przepisami art. 632 par. 2 k.c. wyklucza równoległe stosowanie art. 357¹ k.c.

Należy przychylić się do tezy, że wysokie i nagłe skoki cen materiałów budowlanych, robocizny i innych kosztów robót, z jakimi niewątpliwie mieliśmy do czynienia na rynku polskim w ubiegłym roku, równie drastyczne pogorszenie warunków dostępu do źródeł finansowania, a także ogół ekonomicznych zjawisk, które nasiliły się głównie w roku bieżącym, określanych mianem kryzysu gospodarczego, mogą spełniać cechy omawianej zmiany stosunków uprawniającej do podjęcia prób zmiany treści umowy. Skala wzrostu cen w roku ubiegłym oraz obecne załamanie koniunktury nie mają precedensu w okresie funkcjonowania w Polsce gospodarki rynkowej, czyli od 1989 roku.

Oczywiście w każdym indywidualnie oznaczonym przypadku niezbędne jest wykazanie zaistnienia wszelkich wspomnianych wyżej niezbędnych przesłanek w postaci nieprzewidywalności zmiany, rażącej straty lub trudności itp. Nie ma jednak przeszkód formalnych, by strony umowy o roboty budowlane przynajmniej rozważyły możliwość wykorzystania obu omawianych przepisów w przypadku zagrożenia stratą lub szczególnymi utrudnieniami, będącymi następstwem żywiołowych zmian sytuacji gospodarczej. Należy jednak pamiętać, iż zgodnie z art. 358¹ par. 3 k.c. w odniesieniu do zobowiązań o charakterze pieniężnym, w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość świadczenia lub sposób spełniania świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub w umowie. Powyższy przepis zawiera jednak istotne ograniczenia, a mianowicie z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. Jeżeli zatem roszczenia stron dotyczyć będą wysokości wynagrodzenia w związku z wahaniami kursowymi (opcjami walutowymi) itp., to celowe jest korzystanie z drogi wyznaczonej w art. 358¹ par. 3 k.c., pod warunkiem że strona uprawniona nie prowadzi przedsiębiorstwa lub też że świadczenie nie pozostaje w związku z prowadzeniem tegoż przedsiębiorstwa.

Zasadnicze i zaskakujące zmiany stawek celnych i podatkowych mogą być kwalifikowane jako nadzwyczajna zmiana stosunków, bowiem zmiana stanu prawnego (w tym zasadnicza zmiana w zakresie stawek podatkowych w okresie trwania stosunku obligacyjnego) mają z reguły cechy zdarzenia nadzwyczajnego, o charakterze powszechnym, niezależnym od woli strony, i nie mieszczą się w typowym ryzyku kontraktowym. Zmiana taka w zasadniczy sposób może wpływać na sytuację prawną stron, w tym na sytuację prawną wykonawcy robót budowlanych w związku z cenotwórczą rolą podatku VAT - wyrok Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2008 r. III CSK 202/07.

Jako nadzwyczajne zmiany mogą być kwalifikowane inne zmiany stanu prawnego, rozumiane jako zdarzenia zewnętrzne i niemożliwe do przewidzenia przez strony mimo zachowania należytej staranności. Zgodnie z wyrokiem SN z 21 kwietnia 2005 r. III CK 594/04 - za nadzwyczajną zmianę stosunków może być uznana zmiana ustroju gospodarczego, która nastąpiła po 1990 roku. Zmiana może obejmować zarówno stosunki osobiste, jak i majątkowe, jednakże nie może czynić wykonania umowy niemożliwym, gdyż wówczas mają zastosowanie przepisy k.c. o niemożliwości świadczenia.

@RY1@i02/2009/229/i02.2009.229.087.006a.001.jpg@RY2@

Leszek Mokosa, główny specjalista ds. prawno-handlowych Mostostal Warszawa

główny specjalista ds. prawno-handlowych Mostostal Warszawa

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).