Jak zawierać umowy z zagranicznymi kontrahentami

Procedura zawarcia umowy z zagranicznym przedsiębiorcą na pierwszy rzut oka nie odbiega od zawarcia umowy z polskim kontrahentem. Jednak ewentualne późniejsze spory powstałe w kontaktach z taką firmą mają inny przebieg - mogą być rozstrzygane przez sądy zagraniczne zgodnie z prawem obcym. Każde państwo ma własne przepisy rozstrzygające, jakie przepisy rządzą stosunkami z tak zwanym elementem obcym. Niektóre zagadnienia zostały w pewnym zakresie ujednolicone przez konwencje międzynarodowe, do których przystąpiło wiele państw. W Polsce ustawą zawierającą reguły kolizyjne jest prawo prywatne międzynarodowe z 12 listopada 1965 r. Przepisy tej ustawy stosuje się tylko wtedy, kiedy umowa międzynarodowa, której Polska jest stroną, nie stanowi inaczej.

Strony mogą poddać stosunki w zakresie zobowiązań umownych wybranemu przez siebie prawu. Jest to związane z zasadą autonomii ich woli, przez którą rozumie się przyznanie podmiotom prawa do samodzielnego kształtowania ich sytuacji prawnej. Decyzja taka musi uwzględniać prócz potrzeb kontrahentów charakter łączącego ich stosunku zobowiązaniowego. Jeżeli strony takiego wyboru nie dokonają, znajdą zastosowanie normy kolizyjne.

Zastosowane klauzule nie mogą zawierać negatywnego wyboru prawa. Wybór prawa w znaczeniu art. 25 prawa prywatnego międzynarodowego oznacza bowiem pozytywne wskazanie prawa stosowanego do umowy. Można więc zamieścić w tekście umowy następującą klauzulę "strony poddają wszelkie spory mogące wyniknąć z niniejszej umowy regulacji prawa francuskiego". Strony mogą również ograniczyć się do określenia łącznika wskazującego prawo właściwe. Dopuszczalna jest więc klauzula przewidująca właściwość prawa państwa, w którym przykładowo jedna ze stron kontraktu ma siedzibę.

Niedopuszczalny jest wybór prawa nieistniejącego. Wybór prawa nie może także sprowadzać się do upoważnienia osoby trzeciej do określenia prawa właściwego.

Swoboda stron co do zasady ogranicza się do kompleksu norm prawa prywatnego. Strony umowy nie są władne, w drodze klauzuli wyboru prawa, wyłączyć obowiązywania w stosunku do nich regulacji szeroko rozumianego prawa publicznego, na przykład prawa administracyjnego.

Zdarza się, że na skutek wyraźnego zastrzeżenia ustawy, wybór prawa obcego pozostaje bezskuteczny odnośnie do poszczególnych przepisów prawa krajowego, które znajdują zastosowanie w sposób niejako wymuszony przez ustawę, bez względu na wolę stron kontraktu. Dotyczy to na przykład przepisów mających za zadanie ochronę interesów konsumentów.

Swoboda wyboru nie rozciąga się także na te instytucje prawa obcego, które są sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa krajowego. W tej części klauzula wyboru prawa pozostaje bezskuteczna, a sąd krajowy powinien oceniać określone elementy umowy przez pryzmat prawa właściwego dla umowy zgodnie z własnymi przepisami kolizyjnymi.

Nie ma przeszkód, by strony zmieniły zdanie i poddały stosunek innemu prawu. Dopuszczalne jest również uchylenie wyboru prawa dokonanego wcześniej. Dla celów dowodowych wskazane jest dokonanie takiego wyboru na piśmie. Przesłanki zawarcia i ważności umowy o wybór prawa powinno się w zasadzie oceniać według prawa, które strony wybrały dla umowy zobowiązaniowej.

Gdy strony umowy nie wybrały prawa właściwego, zastosowanie znajdą przepisy prawa prywatnego międzynarodowego, które pomagają ustalić, które prawo powinno być stosowane w określonym przypadku. Według polskiej ustawy, jeżeli strony nie dokonały wyboru prawa, zobowiązanie podlega prawu państwa, w którym strony zawarcia umowy mają siedzibę albo miejsce zamieszkania.

Jeżeli strony nie mają siedziby albo miejsca zamieszkania w tym samym państwie i nie dokonały wyboru, właściwość prawa zależna jest od rodzaju zobowiązania. Do zobowiązań z umowy sprzedaży rzeczy ruchomych lub umowy dostawy stosuje się prawo państwa, w którym w chwili zawarcia umowy ma siedzibę albo miejsce zamieszkania sprzedawca lub dostawca. Do zobowiązań z umowy o dzieło, umowy zlecenia, umowy agencyjnej, umowy komisu, umowy przewozu, umowy spedycji, umowy przechowania, umowy składu - prawo państwa, w którym w chwili zawarcia umowy ma siedzibę albo miejsce zamieszkania przyjmujący zamówienie, przyjmujący zlecenie, agent, komisant, przewoźnik, spedytor, przechowawca lub przedsiębiorstwo składowe. Dla stosunku nawiązanego umową ubezpieczenia właściwe jest prawo państwa, w którym w chwili zawarcia umowy ma siedzibę zakład ubezpieczeń. Do zobowiązań z umowy o przeniesienie praw autorskich stosuje się prawo państwa, w którym w chwili zawarcia umowy ma siedzibę albo miejsce zamieszkania nabywca tych praw.

Gdy jednak chodzi o umowę sprzedaży, przepis polskiej ustawy może nie znaleźć zastosowania. Kwestia ta jest uregulowana w Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów z 11 kwietnia 1980 r., której stroną jest Polska.

Warto również pamiętać o rozporządzeniu Rady (WE) nr 44/2001 z 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych - tzw. Rzym I. Zgodnie z tym aktem osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego UE, może być pozwana w innym państwie członkowskim, jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenie wynikające z umowy. W szczególności przedsiębiorca może być pozwany przed sąd właściwy ze względu na miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane. Natomiast gdy przedmiotem sporu są usługi - przed sąd w państwie członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być świadczone.

Konsument jest uznawany za słabszą stronę umowy, wymagającą szczególnej ochrony. Wybór przez strony prawa właściwego dla umowy nie może prowadzić do pozbawienia konsumenta ochrony przysługującej mu na podstawie przepisów bezwzględnie obowiązujących w państwie, w którym ma on miejsce zwykłego pobytu. Bez względu na ogólne zasady konwencji rzymskiej dotyczące wyboru prawa oraz w braku wyboru prawa właściwego, do umów zawartych z konsumentem stosuje się co do zasady prawo państwa, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu.

Spółka z siedzibą w Polsce zamierza sprzedać nieruchomość położoną w Polsce spółce z siedzibą za granicą. Umowa ta będzie zawierana zgodnie z polskim prawem. Zgodnie z konwencją rzymską i polską ustawą - Prawo prywatne międzynarodowe, prawem właściwym będzie prawo państwa, w którym nieruchomość jest położona. Konwencja zawiera domniemanie, według którego, jeżeli przedmiotem umowy jest prawo rzeczowe na nieruchomości (np. własność) lub prawo do korzystania z nieruchomości, domniemywa się, że umowa wykazuje najściślejszy związek z tym państwem, w którym nieruchomość jest położona i prawo tego państwa będzie mieć zastosowanie do danej umowy.

Katarzyna Wójcik-Adamska

katarzyna.wojcik@infor.pl

Ustawa z 12 listopada 1965 r. - Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. nr 46, poz. 290 z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych.

Konwencja rzymska z 1980 roku o prawie właściwym dla zobowiązań umownych.