Odmowę dokonania czynności notarialnej można zaskarżyć w drodze zażalenia

W opinii Sądu Najwyższego notariusz ma obowiązek odmówienia dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem także wówczas, gdy pomimo poinformowana o tym strona podtrzymuje żądanie sporządzenia aktu notarialnego (por. wyrok SN 7 listopada 1997 r. II CKN 420/97 OSNC 1998/5/76). Osoba, której notariusz odmówił dokonania czynności, nie pozostaje jednak bez ochrony swych praw. Notariusz powinien pouczyć ją o możliwości zaskarżenia odmowy dokonania czynności w drodze zażalenia. Powinien też ustnie pouczyć ją o przyczynie odmowy dokonania czynności, zaś na pisemne żądanie zainteresowanego dostarczyć pisemne uzasadnienie odmowy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego istniały poważne rozbieżności dotyczące charakteru zażalenia na odmowę dokonania czynności notarialnej. Początkowo dominował pogląd, zgodnie z którym zażalenie sąd okręgowy rozpoznawał jako sąd odwoławczy (por. uchwała SN z 28 stycznia 1993 r. III CZP 166/92 OSNC 1993/9/143, uchwała SN z 9 lutego 1993 r. III CZP 5/93 OSP 1993/11/213). Następnie Sąd Najwyższy diametralnie zmienił stanowisko, uznając, iż zażalenie na odmowę dokonania czynności notarialnej należy traktować na równi z pozwem, a więc jako pismo wszczynające proces cywilny ze wszystkimi tego następstwami, tj. z uznaniem żalącego się za powoda, a notariusza za pozwanego, wyrokiem – jako formą orzeczenia, apelacją i kasacją – jako wyłącznymi środkami odwoławczymi od orzeczeń co do istoty sprawy (por. postanowienie SN z 10 października 2003 r. II CK 230/03 LEX nr 148692). W ostatnim roku Sąd Najwyższy ponownie wyraził stanowisko, iż sąd okręgowy, rozpoznając zażalenie na odmowę dokonania czynności notarialnej, orzeka jako sąd odwoławczy (por. uchwały z 1 czerwca 2007 r. III CZP 38/07, 41/07, 42/07 Lex nr 259715, nr 259713 nr 259711).

Charakter zażalenia na odmowę dokonania czynności notarialnej ma oczywiście znaczenie nie tylko czysto teoretyczne, gdyż różne są wymogi formalne pozwu i zażalenia.

Inny byłby również skutek nieopłacenia pisma, w sytuacji gdy wnoszone jest przez adwokata lub radcę prawnego. Opłata od zażalenia na odmowę dokonania czynności notarialnej jest opłatą stałą i wynosi 100 złotych. Gdy zostanie ono wniesione przez fachowego pełnomocnika bez uiszczenia opłaty stałej, sąd odrzuci je bez wzywania do opłaty.

Zażalenie na odmowę dokonania czynności notarialnej wnosi się do sądu okręgowego za pośrednictwem notariusza. Właściwość miejscową sądu określa się według położenia siedziby kancelarii notarialnej. Notariusz ma obowiązek w terminie tygodnia ustosunkować się do zażalenia i przedstawić wraz z zażaleniem swoje stanowisko sądowi.

Sąd okręgowy rozstrzyga zażalenie na rozprawie. W przypadku stwierdzenia, że zamierzona przez strony czynność notarialna jest zgodna z prawem, sąd okręgowy, uwzględniając zażalenie, uchyla odmowę dokonania czynności notarialnej (por. uchwała SN 1 czerwca 2007 r. III CZP 38/07 LEX nr 259715).

Jeżeli notariusz nie odmówi sporządzenia sprzecznej z prawem czynności w formie notarialnej, naraża się na odpowiedzialność cywilną, którą przewiduje art. 49 ustawy o notariacie. Od notariusza wymagana jest przy tym szczególna staranność również przy ocenie zgodności z prawem zamierzonej przez strony czynności.

W opinii Sądu Najwyższego sam fakt naruszenia obowiązków przez notariusza przesądza z reguły o jego winie co najmniej w postaci niedbalstwa (por. wyrok SN z 12 czerwca 2002 r. III CKN 694/00 Biul.SN 2003/1/10).