Nieważność postępowania uzasadnia skargę o wznowienie sprawy

Przyczyny uzasadniające wniesienie skargi o wznowienie postępowania z powodu jego nieważności, są określone w sposób węższy niż te skutkujące uchyleniem zaskarżonego wyroku w postępowaniu odwoławczym zainicjowanym wniesieniem apelacji.

Pierwsza grupa przyczyn wznowienia postępowania z powodu nieważności związana jest z nieprawidłową obsadą sądu wydającego wyrok. Oczywisty jest fakt, że ani pracownik, ani pracodawca nie mają co do zasady wpływu na to, jaki skład sądu sądzi ich sprawę, ale widząc, że sąd obsadzony jest wadliwie, mogą zwrócić sądowi uwagę na to uchybienie. Uniknięcie nieważności postępowania leży bowiem w interesie każdej ze stron. Dla wznowienia postępowania z przyczyn nieważności nie ma bowiem żadnego znaczenia to, czy wskazana w skardze przyczyna nieważności miała wpływ na treść orzeczenia.

Nieważność następuje po pierwsze wtedy, gdy w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona. Tą przyczyną wznowienia często pojawić się może w sytuacji wadliwego delegowania sędziego do innego sądu. Trzeba też pamiętać, że członkiem składu sądu w niektórych sprawach z powództwa pracowników są w dalszym ciągu ławnicy. Udział ławnika, który nie posiadał uprawnień do występowania w sprawie lub utracił je, spowoduje nieważność postępowania.

Podstawą dającą prawo do skutecznego wniesienia skargi o wznowienie postępowania, jest także orzekanie w tym postępowaniu przez sędziego lub ławnika wyłączonego z mocy ustawy. Wyłączeniu takiemu sędzia podlega w sprawie, w której jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy wpływa na jego prawa lub obowiązki. Powiązania sędziego z przedmiotem sprawy poprzez osoby, które w niej występują, powodują ponadto wyłączenie sędziego lub ławnika w sprawach ich małżonków (także byłych), dzieci, wnuków, rodziców, dziadków, a także powinowatych w linii prostej (np. teściów, małżonków dzieci). Sędzia nie może też rozpoznać sprawy krewnych bocznych do czwartego stopnia (rodzeństwa, jego dzieci i wnuków) i powinowatych bocznych do drugiego stopnia (małżonków, rodzeństwa i rodzeństwa małżonka) oraz osób przysposobionych i tych, nad którymi sędzia lub ławnik sprawują opiekę lub kuratelę (również po ich ustaniu).

Wyłączenie sędziego lub ławnika z mocy ustawy obejmuje ponadto osoby, które działają lub występowały wcześniej w danej sprawie w charakterze pełnomocnika pracownika lub pracodawcy. Wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziego wyższej instancji następuje także wtedy, gdy brał on udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia w instancji niższej. Z tego samego powodu sędzia, który rozstrzygał w sprawie objętej skargą o wznowienie, nie może orzekać co do tej skargi.

Możliwość wniesienia skargi o wznowienie opartej na powyższej podstawie została jednak ograniczona wyłącznie do tych przypadków, w których strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia.

Druga grupa podstaw wznowienia z powodu nieważności dotyczy przyczyn leżących po stronie samych stron postępowania.

Nieważność zachodzi wtedy, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej. Brak zdolności sądowej oznacza, że dany podmiot nie może występować w procesie w charakterze strony. Zdolność procesowa to zdolność do samodzielnego dokonywania czynności procesowych w postępowaniu cywilnym.

Kolejnymi podstawami do wznowienia postępowania są nienależyte reprezentowanie strony oraz pozbawienie jej możności działania. Poprzez brak należytej reprezentacji w procesach pracowniczych najczęściej rozumie się brak działania w sprawie organu pracodawcy - osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Pracownik jak i pracodawca mogą być nienależycie reprezentowani także wówczas gdy w nieprawidłowy sposób został umocowany pełnomocnik, który działał za nich w procesie.

W przypadku pracodawcy następuje to na przykład wtedy, gdy pełnomocnictwo podpisze osoba nieuprawniona do wykonywania czynności z zakresu pracy (art. 3¹ k.p.). Strony powinny zatem przykładać bardzo dużą wagę do tego, by być reprezentowane w procesie w sposób właściwy.

Możność żądania wznowienia postępowania z powodu nieważności wywołanej brakiem należytej reprezentacji dotyczy tylko tej strony, która była nienależycie reprezentowana (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 czerwca 2008 r., V CZ 34/08, LEX nr 424345). Omawiana przyczyna nie może jednak zostać skutecznie podniesiona w skardze o wznowienie postępowania, jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowej.

Ostatnią podstawą wznowienia postępowania z powodu nieważności jego jest pozbawienie strony możności działania. Ale tylko wtedy, jeżeli nastąpiło to wskutek naruszenia przepisów prawa przez sąd lub przez drugą stronę (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 lutego 2002 r., III CZ 9/02, niepublikowane). Chodzi tu o wszystkie przypadki gdy postępowanie odbyło się bez udziału strony domagającej się wznowienia, mimo że powinno być przeprowadzone w jej obecności. Jeśli jednak przed uprawomocnieniem się wyroku niemożność działania ustała, podstawa taka nie może być powołana.

Do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów różnych instancji, właściwy jest sąd instancji wyższej.

Termin na wniesienie skargi dla każdej ze stron procesu jest trzymiesięczny. Liczy się go od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie do wznowienia postępowania. Jednak gdy podstawą do wznowienia postępowania jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji, termin do złożenia skargi o wznowienie zaczyna bieg od dnia, w którym o podstawie do wznowienia postępowania dowiedziała się strona lub organ uprawniony do jej reprezentacji. Nie można jednak żądać wznowienia po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się wyroku, przy czym ograniczenie to nie dotyczy skarg, których podstawą jest pozbawienie możności działania lub nienależyta reprezentacja.