Kiedy przysługuje zwolnienie z kosztów

Obowiązku uiszczenia opłat sądowych nie ma Skarb Państwa oraz strona dochodząca niektórych roszczeń w sprawach rodzinnych oraz z zakresu prawa pracy. Wydatki za nie tymczasowo ponosi Skarb Państwa. Nie pobiera się też opłat od niektórych wniosków, skarg i zażaleń.

Strona, która nie korzysta z tych uprawnień, może domagać się zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części.

W niektórych sprawach sąd nie pobiera opłat od składanych wniosków. Obowiązku uiszczenia opłaty nie ma od wniosku o przyjęcie oświadczenia o uznaniu dziecka, nadanie dziecku nazwiska, przysposobienie dziecka, odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, zwolnienie z obowiązków wykonawcy testamentu, przesłuchanie świadka testamentu ustnego o otwarcie testamentu, odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt.

Nie pobiera się opłat od wniosku, zażalenia i apelacji nieletniego w postępowaniu w sprawach nieletnich.

Nie pobiera się opłat od niektórych zażaleń, np. na postanowienie sądu o: odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, cofnięciu takiego zwolnienia, odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, a także w sprawie odwołania takiego ustanowienia. Wolne od opłat są wnoszone skargi na orzeczenie referendarza sądowego w przed-miocie zwolnienia od kosztów oraz odmowy ustanowienia adwokata i radcy prawnego.

Kosztów sądowych nie uiszcza również osoba dochodząca ustalenia ojcostwa, macierzyństwa (oraz roszczeń z tym związanych), roszczeń alimentacyjnych, pozwany w sprawie o obniżenie alimentów. Nie płaci ich też strona, która domaga się uznania postanowień umownych za niedozwolone oraz w niektórych sprawach rozpoznawanych przez sądy pracy i ubezpieczeń społecznych.

W toku postępowania w sprawach o roszczenia pracownika wydatki, które obciążałyby pracownika, ponosi tymczasowo Skarb Państwa. Natomiast w orzeczeniu kończącym postępowanie w instancji sąd rozstrzyga o tych wydatkach i o tym, kto je pokryje.

O zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części ma prawo ubiegać się osoba fizyczna, która złoży oświadczenie, że ze względu na sytuację majątkową nie może ich ponieść. Natomiast gdyby je zapłaciła, to w jej majątku nastąpiłby wówczas uszczerbek utrzymania koniecznego dla niej oraz jej rodziny.

Do wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych należy załączyć oświadczenie zawierające dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby, która ubiega się o zwolnienie od kosztów. Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest wolny od opłat. Składa się go na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, gdzie sprawa ma zostać wytoczona albo już się toczy. Osoba, która nie ma miejsca zamieszkania w okręgu sądu, może złożyć wniosek we właściwym miejscowo dla swojego zamieszkania sądzie rejonowym. Sąd ten niezwłocznie powinien przesłać wniosek właściwemu sądowi.

Nawet w razie złożenia wniosku ustnie strona powinna sporządzić również oświadczenie.

Oświadczenie należy sporządzić według ustalonego wzoru. Wzór oświadczenia określił minister sprawiedliwości w rozporządzeniu z 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej, ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. nr 27, poz. 200). Wzór ten stanowi załącznik do rozporządzenia.

Wzór druku jest udostępniany nieodpłatnie w sądach: rejonowych i wydziałach zamiejscowych, okręgowych i ich ośrodkach zamiejscowych oraz wydziałach zamiejscowych oraz w sądach apelacyjnych, a także na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości pod adresem www.ms.gov.pl.

Jeżeli strona do wniosku o zwolnienie od kosztów nie dołączyła oświadczenia albo złożyła oświadczenie, które nie zawiera wszystkich wymaganych danych, to wówczas przewodniczący wezwie stronę pod rygorem zwrócenia pisma do poprawienia lub uzupełnienia go w terminie tygodniowym. Poprawione lub uzupełnione w tym czasie wywołuje skutki od chwili jego wniesienia.

W razie bezskutecznego upływu terminu przewodniczący zwraca pismo stronie. Zwrócone pismo nie wywołuje żadnych skutków prawnych, jakie wiązały się z wniesieniem go do sądu.

Jednakże gdyby wniosek o zwolnienie od kosztów złożyła strona reprezentowana przez adwokata lub radcę prawnego i nie dołączyła do niego oświadczenia obejmującego szczegółowe dane o swoim stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, to wówczas przewodniczący zwróci go bez wzywania do uzupełnienia braków formalnych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika znajduje się więc w tym przypadku w znacznie gorszej sytuacji, ponieważ nie ma możliwości uzupełnienia braków formalnych. Tryb taki stosuje się zarówno gdy wniosek bez oświadczenia wniosła sama strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, jak i wówczas, gdy złożył go działający w jej imieniu adwokat lub radca prawny.

Na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku stronie nie przysługuje prawo do wniesienia zażalenia. Może jednak taki wniosek o zwolnienie od kosztów złożyć ponownie, ponieważ nie został on oddalony z przyczyn merytorycznych.

Od uznania sądu zależy, czy stronę zwolni od kosztów w całości lub w części. Sąd lub referendarz sądowy oceniają, czy oświadczenie zawiera dane dostateczne do podjęcia decyzji o zwolnieniu od kosztów. Mogą też zażądać dodatkowych wyjaśnień na piśmie lub ustnie od strony lub zarządzić dochodzenie z urzędu albo uwzględnić fakty znane sądowi urzędowo.

W razie oddalenia wniosku strona nie może ponownie domagać się zwolnienia, powołując się na te same okoliczności, którymi uzasadniała poprzedni wniosek. Ponowny wniosek oparty na tych samych okolicznościach sąd odrzuca. Stronie nie przysługuje zażalenie.

Sąd może odmówić zwolnienia od kosztów w razie oczywistej bezzasadności dochodzonego roszczenia lub obrony praw. Sąd ma też prawo cofnąć zwolnienie od kosztów, gdy okaże się, że okoliczności, na podstawie których zostało przyznane, nie istnieją albo przestały istnieć.

Sąd ocenia również wiarygodność złożonego oświadczenia. Ma prawo też odebrać od strony, która złożyła wniosek, przyrzeczenie o tym, że złożone oświadczenie jest prawdziwe i rzetelne. Przed odebraniem przyrzeczenia sąd powinien pouczyć ją o możliwości ukarania grzywną w wysokości do tysiąca złotych za złożenie go niezgodnie z prawdą.

Osoba, która świadomie podała nieprawdziwe dane, niezależnie od grzywny będzie musiała wnieść należne opłaty i wydatki.

Gdy strona zostanie zwolniona od kosztów sądowych, ale przegra sprawę, to powinna zwrócić koszty procesu przeciwnikowi na jego żądanie. Chodzi o koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i do celowej obrony. Gdyby stronę reprezentował adwokat, to jego wynagrodzenie zalicza się również do tych niezbędnych kosztów. Jednakże nie może zostać uwzględnione w kwocie wyższej niż stawki opłat uwzględnione w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata. Nawet jeżeli z uwagi na zawiłość sprawy strona korzysta faktycznie z pomocy kilku adwokatów, to nawet wówczas do niezbędnych kosztów zalicza się tylko wynagrodzenie jednego adwokata.