Jak skutecznie ograniczyć prawo spadkobiercy do zachowku

Pominięte w testamencie rodzeństwo spadkodawcy nie ma prawa do zachowku. Takie prawo przysługuje tylko pominiętym w testamencie, lecz skutecznie niewydziedziczonym: żonie, mężowi, dzieciom i rodzicom, którzy dziedziczyliby z mocy ustawy. Natomiast takich uprawnień nie mają pozostali krewni, którzy dziedziczyliby z mocy ustawy, na przykład rodzeństwo i dzieci rodzeństwa (siostrzenice, siostrzeńcy, bratankowie i bratanice).

Aby rodzeństwo nie miało roszczeń do spadkobiercy testamentowego o zachowek, spadkodawca nie musi go w testamencie skutecznie wydziedziczać i z testamentu nie musi wynikać przyczyna pozbawienia zachowku.

Dla skuteczności sposobu rozporządzenia majątkiem po śmierci nie ma żadnego znaczenia, czy testament został sporządzony własnoręcznie, czy przez notariusza. Istotne jest tylko, aby był ważny. Dlatego testament własnoręcznie napisany powinien zostać sporządzony wyłącznie przez jednego spadkodawcę, napisany w całości pismem ręcznym, podpisany własnoręcznie i opatrzony datą. Brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego gdy nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

art.941, 945, 949,991 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Przyszły spadkobierca może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę i zrzec się prawa do dziedziczenia po nim. Nie musi uzasadniać, z jakiego powodu zawarł taką umowę, podobnie jak spadkodawca nie musi wskazać przyczyny, dlaczego przystąpił do tej umowy. Zrzeczenie się prawa do spadku skutkuje również automatycznie zrzeczeniem się prawa do zachowku. Dlatego umowy o zrzeczenie się zawierane są ze spadkobiercami ustawowymi, którzy w razie pominięcia w testamencie mają roszczenie o zachowek.

Umowę zrzeczenia się spadku sporządza notariusz w formie aktu notarialnego. Pobiera przy tym opłatę w kwocie 60 zł. Umowę podpisuje spadkodawca i spadkobierca. Natomiast nie muszą być przy tym pozostali spadkobiercy, którzy nie zrzekają się spadku, lecz będą dziedziczyli.

art. 1047 - 1050 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Osoba uprawniona ma prawo wystąpić do sądu z roszczeniem o wypłatę zachowku i domagać się zasądzenia na jej rzecz z tego tytułu określonej kwoty. Zachowek zawsze powinien zostać wypłacony w gotówce i dlatego spadkobiercy nie mogą zamiast wypłaty konkretnej kwoty przenieść na uprawnionego - wbrew jego woli - część kamienicy. Przepisy nie przewidują zachowku uiszczanego w naturze. Odziedziczona kamienica na pewno przedstawia jakąś wartość i na prawo do zachowku nie ma żadnego wpływu to, że obecnie nie przynosi dochodu.

Aby ustalić wysokość zachowku, należy obliczyć wartość spadku i darowizn, które powinny zostać do niego doliczone. Wartość spadku ustala się, odejmując od aktywów spadku, powiększonych o dokonanie darowizny, pasywa, czyli wszystkie długi spadkowe. Następnie ustala się wartość udziału spadkowego, który przypadałby spadkobiercy pominiętemu w testamencie i ubiegającemu się o zachowek. Na poczet zachowku dla osoby, która jest zstępnym spadkodawcy spadkobiercy testamentowi mogą zaliczyć koszty wychowania uprawnionego oraz jego wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisk.

Zachowek jest długiem spadkowym i powstaje w dniu śmierci spadkodawcy. Dlatego osoba uprawniona, znająca treść testamentu, nie może domagać się jego wypłaty jeszcze przed otwarciem spadku.

art. 992, 993, 997 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Występując z roszczeniami związanymi z tym testamentem, radzimy zakwestionować przede wszystkim nieprecyzyjny zapis dotyczący przyczyny wydziedziczenia. Samo tylko wskazanie przez spadkodawcę na uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych nie wystarczy do skutecznego pozbawienia spadkobiercy ustawowego prawa do zachowku. Spadkodawca powinien dokładnie w testamencie opisać, na czym to niedopełnianie obowiązków rodzinnych polega.

Testament jest nieważny wówczas, gdy został sporządzony przez osobę znajdującą się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, albo pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod jego wpływem, to nie sporządziłby testamentu o tej treści, a także wówczas, gdy swoją ostatnią wolę napisał pod wpływem błędu.

Na nieważność z tych przyczyn można jednak powoływać się w ciągu trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności. Nie może to nastąpić jednak później niż po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku (czyli od śmierci spadkodawcy).

art. 945, 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylone. W tym celu powinna zostać zawarta kolejna umowa w formie aktu notarialnego między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a spadkodawcą, czyli tym, po kim dziedziczenia się zrzeczono (czyli w tym przypadku między ojcem a synem). Aby taka kolejna umowa została zawarta zgodę na nią muszą wyrazić obie strony. Natomiast nie można wcześniej zawartej umowy zrzeczenia się zmienić jednostronnym oświadczeniem woli.

art. 1050 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Spadkobierca zrzekając się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą zawartą w formie aktu notarialnego, w ten sposób pozbawia prawa do dziedziczenia również swoje dzieci i wnuki. On, jak i jego zstępni, zostają wówczas wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku. Oznacza to, że nie będą mogli wystąpić z roszczeniem do ciotki o zachowek po babci. Znajdą się więc w znacznie gorszej sytuacji niż wówczas gdyby ich ojciec odrzucił spadek, bo wówczas zajęliby jego miejsce wśród spadkobierców ustawowych i nie byliby traktowani tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.

Mąż czytelniczki może jednak uchronić dzieci przed utratą prawa do zachowku i dopilnować, aby w umowie o zrzeczenie się dziedziczenia znalazł się zapis, że zrzeczenie nie obejmuje zstępnych zrzekającego się spadkobiercy.

art. 1049 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16 ,poz. 93 z późn. zm.).

Spadkobierca może skutecznie wydziedziczyć córkę i pozbawić ją prawa do zachowku tylko wówczas, gdy: wbrew jego woli postępowała uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, albo dopuściła się w stosunku do spadkodawcy, albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności lub rażącej obrazy czci, bądź uporczywie nie dopełniała względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Takie przyczyny skutecznego pozbawienia zachowku ustawowego spadkodawcy zostały wyszczególnione w przepisach kodeksu cywilnego. Natomiast wyjście za mąż wbrew woli ojca nie mieści się w tym katalogu. Wprawdzie z tego powodu ojciec może córkę pominąć w testamencie i nie przeznaczyć dla niej spadku, ale nie pozbawi jej w ten sposób prawa ubiegania się o zachowek.

W ciągu trzech lat od ogłoszenia testamentu będzie ona mogła wystąpić z roszczeniem z tytułu zachowku do spadkobierców powołanych do dziedziczenia w testamencie i zażądać wypłaty kwoty stanowiącej równowartość połowy albo dwóch trzecich (gdy jest trwale niezdolna do pracy albo małoletnia) udziału spadkowego, który otrzymałaby, dziedzicząc z ustawy po zmarłym.

Po upływie trzech lat od ogłoszenie testamentu roszczenie o zachowek przedawnia się. Za datę ogłoszenia przyjmuje się datę otwarcia testamentu i jego ogłoszenia. Gdy spadkodawca pozostawił kilka testamentów o różnej treści i w każdym z nich pominął innych spadkobierców ustawowych, a w dodatku zostaną one w innym terminie otwarte i ogłoszone, to wtedy termin przedawnienia roszczenia o zachowek zacznie biec dopiero po wyjaśnieniu który z nich jest ważny i skuteczny. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 22 lutego 1972r w sprawie sygn akt III CZP 102/71,opublikowanym w OSNCP 172 nr 7-8, poz. 127 stwierdził, że termin przedawnienia roszczenia o zachowek nie biegnie dopóki uprawniony do niego uważany jest za spadkobiercę ustawowego na mocy prawomocnego orzeczenia sądu.

Udział spadkowy stanowi ułamek majątku, który przypadłby spadkobiercy ustawowemu wówczas, gdyby doszedł do dziedziczenia na podstawie ustawy. Przy ustalaniu tych udziałów obowiązuje zasada, że małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych pod warunkiem, że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta.

art. 991,1007 i 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16 ,poz. 93 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl