Jak zabezpieczyć usunięcie wad w umowie o roboty budowlane

Odpowiedzialność z tytułu rękojmi za wady i z tytułu gwarancji ma także istotne znaczenie także dla interesów wykonawcy. Może bowiem się okazać, że usuwanie wad generuje koszty, które stawiają pod znakiem zapytania kalkulację rentowności kontraktu.

W przypadku umów o roboty budowlane do odpowiedzialności za wady z tytułu rękojmi stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące umowy o dzieło albo przepisy o rękojmi przy sprzedaży - gdy przepisy umowy o dzieło nie regulują danej kwestii. Wadą fizyczną obiektu budowlanego stanowiącego przedmiot umowy o roboty budowlane jest wada polegająca na wykonaniu obiektu niezgodnie z umową, dokumentacją projektową, przepisami dotyczącymi zasad realizacji robót budowlanych, przy czym wady te zmniejszają:

● wartość obiektu budowlanego,

● użyteczność obiektu ze względu na cel w umowie oznaczony albo wynikający z okoliczności lub przeznaczenia.

Niezależnie od tego wadą jest również brak właściwości, o których istnieniu zapewnił wykonawca, oraz przekazanie (wykonanie) obiektu budowlanego w stanie niezupełnym.

Jak z powyższego wynika, samo wykonanie niezgodne z dokumentacją nie przesądza o wadzie. Dla jej powstania niezbędne jest, by wada tkwiła wewnątrz obiektu, nie może być ona następstwem okoliczności zewnętrznych, a zwłaszcza sposobu użytkowania. Odpowiedzialność za wady nie powstaje w przypadku, gdy zamawiający o wadzie wiedział.

Zarzucając wykonawcy wadliwość obiektu, należy badać także obowiązujący wykonawcę stopień staranności w jego wykonaniu. Zasadnicze kryterium winny tu stanowić warunki umowy, a w razie gdy umowa zawiera postanowienia niewystarczająco precyzyjne, stosuje się zawarty w kodeksie cywilnym wymóg wykonania umowy z zachowaniem należytej staranności, która winna cechować przedsiębiorcę budowlanego. Kolejnym miernikiem, w oparciu o który formułujemy ocenę wartości lub użyteczności, są ustalone zwyczaje i zasady słuszności. Generalnie przepisy nakazują wykonywanie robót budowlanych w celu uzyskania obiektu o średniej jakości, co nie wyklucza jednak ustanowienia w umowie bardziej rygorystycznych wymogów.

Niezbędnym warunkiem umożliwiającym dochodzenie roszczeń z tytułu rękojmi za wady jest dochowanie przez zamawiającego aktów staranności, polegających na zbadaniu stanu obiektu po wybudowaniu oraz niezwłocznego zawiadomienia wykonawcy o ujawnieniu wady. Typowym przyjętym trybem ujawniania wad w umowach o roboty budowlane są czynności odbiorowe, w trakcie których następuje sprawdzenie stanu obiektu wraz z przeprowadzeniem w razie potrzeby odpowiednich prób i ekspertyz. Podsumowanie czynności odbiorowych następuje w protokole odbioru, który zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego winien zawierać ustalenia poczynione co do jakości wykonanych robót, wykaz ujawnionych wad wraz z terminami ich usunięcia lub oświadczenie inwestora o wyborze innego uprawnienia przysługującego mu z tytułu odpowiedzialności wykonawcy za wady (SN z 5 marca1997 r. II CKN 28/97, OSNC 1997). Wykonywanie uprawnień z tytułu rękojmi podlega ograniczeniom czasowym - w przypadku wad budynków możliwe jest dochodzenie roszczeń w ciągu trzech lat od odbioru. W literaturze przyjmuje się, że określenie "budynki" obejmuje także wszelkie inne budowle wymienione w prawie budowlanym.

Zgodnie z postanowieniami art. 636 par. 1 k.c. - jeżeli przyjmujący zamówienie wykonał dzieło w sposób wadliwy albo sprzeczny z umową, zamawiający może go wezwać do zmiany sposobu wykonania i wyznaczyć w tym celu odpowiedni termin. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu zamawiający może od umowy odstąpić albo powierzyć poprawienie lub dalsze wykonywanie dzieła innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie.

Natomiast w myśl art. 637 par. 1 i 2 k.c. - jeżeli dzieło ma wady, zamawiający może żądać ich usunięcia, wyznaczając w tym celu przyjmującemu zamówienie odpowiedni termin z zagrożeniem, że po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu nie przyjmie naprawy. Gdy wady nie dadzą się usunąć albo gdy z okoliczności wynika, że przyjmujący zamówienie ich nie zdoła usunąć w czasie odpowiednim lub też jeżeli nie usunął wad w terminie wyznaczonym przez zamawiającego, to wówczas zamawiający może od umowy odstąpić - jeżeli wady są istotne. Gdy wady nie są istotne, zamawiający może żądać obniżenia wynagrodzenia w odpowiednim stosunku.

Jak wynika z powyższego, postanowienia art. 636 k.c. dotyczą wad ujawnionych przed lub przy odbiorze, zaś art. 637 - wad ujawnionych w okresie rękojmi. Uprawnienia objęte art. 636 k.c. nie są ściśle uprawnieniami z tytułu rękojmi, jednak z uwagi na bliźniaczą funkcję i treść przytoczono je wraz z instrumentami zawartymi w art.637 k.c., odnoszącymi się do rękojmi. Powyższe przepisy, mimo że zawarte są w Tytule XV k.c. poświęconym umowie o dzieło, mają wprost zastosowanie do umów o roboty budowlane, zgodnie z art. 656 par. 1 k.c. Należy pamiętać, że w przypadku umów o roboty budowlane kodeks cywilny nie przewiduje możliwości wypowiedzenia umowy, lecz jedynie dopuszcza odstąpienie.

Odstąpienie od umowy ma charakter kształtujący, wykonywane jest przez złożenie oświadczenia drugiej stronie umowy i w odróżnieniu od wypowiedzenia powoduje zniesienie skutków prawnych umowy z mocą wsteczną. Przyjmuje się, że umowa nie została zawarta, zaś podstawą do rozliczenia stron są przepisy art. 395 par. 2 k.c., które mogą być jednak modyfikowane przez zapis umowy. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa odstąpienie od umowy wzajemnej dotyczy tylko tej części świadczenia umownego, które nie zostało jeszcze spełnione. Nie można odstąpić od umowy w części, w której została ona prawidłowo zrealizowana - chyba że wykonanie częściowe nie miałoby znaczenia dla wierzyciela z uwagi na właściwość zobowiązania (SN z 14 grudnia 1965 r., II CR 470/65 OSN 1966 nr 11, poz.192).

Wykonawcy przysługuje prawo odmowy wykonania naprawy, gdyby wymagało to nadmiernych kosztów.

Wykonawca zwolniony jest z odpowiedzialności w przypadku, gdy wady powstały w następstwie wadliwości dostarczonej przez zamawiającego dokumentacji, terenu budowy, maszyn oraz urządzeń, które nie nadają się do prawidłowego wykonania robót, albo jeżeli zajdą inne okoliczności, które mogą przeszkodzić prawidłowym wykonaniu umowy. Warunkiem zwolnienia od odpowiedzialności jest niezwłoczne powiadomienie zamawiającego. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 27 marca 2000 r. (III CKN 629/98) wykonawca dokonuje badania dokumentacji jedynie w granicach należytej staranności, czyli bez szczegółowej analizy projektu. Sprawdza zatem kompletność dokumentacji, zatwierdzenie oraz dokonanie uzgodnień z odpowiednimi organami, a także bada pod kątem wykrycia wad, których profesjonalny wykonawca nie może nie wykryć. Wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności jest bezskuteczne, jeżeli wykonawca wadę podstępnie zataił.

Niezależnie od rękojmi wykonawca może udzielić inwestorowi gwarancji jakości, której okres obowiązywania oraz warunki winny być w umowie szczegółowo sprecyzowane. Jest to obok rękojmi dodatkowy środek ochrony zamawiającego. Zgodnie z postanowieniami art. 577 kodeksu cywilnego, w wypadku gdy kupujący otrzymał od sprzedawcy dokument gwarancyjny co do jakości rzeczy sprzedanej, poczytuje się w razie wątpliwości, że wystawca dokumentu (gwarant) jest obowiązany do usunięcia wady fizycznej rzeczy lub do dostarczenia rzeczy wolnej od wad, jeżeli wady te ujawnią się w ciągu terminu określonego w gwarancji. Jeżeli w gwarancji nie zastrzeżono innego terminu, termin wynosi jeden rok, licząc od dnia, kiedy rzecz została kupującemu wydana.

Wprawdzie kodeks normuje instytucję gwarancji jedynie w odniesieniu do umów sprzedaży, jednakże nie ma przeszkód i taka jest również powszechna praktyka, aby udzielać na podobnych zasadach gwarancji także zamawiającemu z tytułu wykonania robót budowlanych. Generalnie przyjmuje się, że gwarancja ma cechy umowy, która dochodzi do skutku albo poprzez zawarcie umowy określającej warunki gwarancji, albo poprzez przyjęcie przez zamawiającego dokumentu gwarancyjnego lub też poprzez wyrażenie woli skorzystania przez osobę uprawnioną z gwarancji, która zgłasza wady, żądając ich usunięcia.

Typową formą udzielenia gwarancji jest wystawienie dokumentu gwarancyjnego. Zdarza się jednak, że udzielenie gwarancji następuje w treści umowy o roboty budowlane. Musi to być zawsze deklaracja o charakterze kategorycznym, zawierająca jednoznaczne stwierdzenie typu "gwarantuję" lub też "udzielam gwarancji jakości... na następujących warunkach...". Natomiast samo umieszczenie w umowie stwierdzenia o udzieleniu gwarancji na odpowiedni okres, lecz zaopatrzonego we wzmiankę o późniejszym wręczeniu zamawiającemu dokumentu gwarancji, nie stanowi jeszcze przesłanki do przyjęcia, że udzielono gwarancji. Konieczne jest przekazanie dokumentu precyzującego warunki gwarancji.

W przypadku umów o roboty budowlane celowe jest, aby gwarancja obejmowała obiekty, urządzenia czy też systemy w pewnym stopniu złożone, których wady ujawniają się najczęściej w trakcie użytkowania, zaś przedtem są z reguły trudne do wykrycia. Często wykonawca przekazuje zamawiającemu dokument gwarancji wystawiony w stosunku do określonych urządzeń zamontowanych w budynku (np. windy) przez ich producenta. Może to być dokument imienny lub na okaziciela. W tym ostatnim przypadku dla przeniesienia praw z gwarancji wystarczy, gdy wykonawca wręczy ów dokument zamawiającemu, natomiast gdy jest to dokument imienny wystawiony na wykonawcę, konieczne jest zawarcie porozumienia trójstronnego, mocą którego uprawnienia z gwarancji przejdą na zamawiającego. Niezależnie jednak od wręczenia zamawiającemu gwarancji producenta wykonawca może - i z reguły jest do tego obligowany warunkami umowy - udzielić własnej gwarancji jakości odnoszącej się do całości przedmiotu umowy, w odrębnym dokumencie lub umowie.

Uprawnienia z tytułu rękojmi i gwarancji mogą być wykonywane równolegle, zawsze jednak realizując uprawnienia, należy wskazać, który tryb uprawniony wykorzystuje. Jak stwierdził Sąd Apelacyjny w Białymstoku, można wykonywać uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne, niezależnie od uprawnień wynikających z gwarancji (art. 579 k.c.). Alternatywność wyboru nabywcy istnieje przez cały czas istnienia rękojmi i gwarancji i odnosi się do kwestii, w jakim reżimie nabywca będzie realizował uprawnienie dotyczące kolejno ujawniających się wad (mających przyczynę tkwiącą w momencie nabycia rzeczy). Decyzja wyboru reżimu w odniesieniu do każdej kolejnej wady jest definitywna. Wykluczona jest możliwość konstruowania roszczeń - hybryd o mieszanym charakterze, utworzonych z fragmentów każdego z reżimów pozostających w zbiegu. Tak jak nie wolno konstruować mieszanego roszczenia odszkodowawczego deliktowo-kontraktowego, tak samo niedopuszczalne jest konstruowanie jednego roszczenia z fragmentów rękojmi i gwarancji (wyrok z 23 stycznia 2003 r. I ACa 667/02). Dopiero gdy wykonawca nie wywiąże się z obowiązku usunięcia wady w trybie gwarancji, zamawiający może skorzystać z rękojmi (albo dochodzić dalszych uprawnień z gwarancji).

Rękojmia jest podstawowym, wynikającym wprost z przepisów instrumentem ochrony zamawiającego, natomiast celem gwarancji jakości jest dodatkowe wzmocnienie pozycji zamawiającego poprzez uszczegółowienie procedury zgłaszania i usuwania wad. W przypadku umów o roboty budowlane celowe jest, aby gwarancja obejmowała obiekty, urządzenia czy też systemy w pewnym stopniu złożone, których wady ujawniają się najczęściej w trakcie użytkowania, zaś przedtem są z reguły trudne do wykrycia. Należy jednak zauważyć, że pojęcie wady fizycznej rzeczy w rozumieniu gwarancji i w rozumieniu rękojmi nie zawsze jest tożsame. Gwarancja stanowi zapewnienie, że roboty budowlane były dobrej jakości, a w razie wystąpienia wad zostaną one usunięte.

Natomiast jedną z postaci wadliwości przy rękojmi jest brak właściwości, o istnieniu których zapewnił wykonawca, co nie wyłącza, że przedmiot umowy o roboty budowlane jest dobrej jakości, odpowiadającej obowiązującym normom ("System prawa cywilnego", pod redakcją J.Rajskiego, t. 7 str. 142).W obu przypadkach zamawiającego nie obciąża dowód co do przyczyn powstania ujawnionej wady z uwagi na domniemanie, że wada powstała z przyczyn tkwiących już uprzednio w obiekcie wymienionym w gwarancji. Należy jednak zauważyć, że uprawnienia z tytułu rękojmi zawarte w kodeksie cywilnym mogą być rozszerzane, zawężane lub znoszone, zaś uprawnienia z tytułu gwarancji są samodzielnie tworzone przez strony w umowie. Często się zdarza, że w treści umów postanowienia dotyczące rękojmi bardziej nawiązują w swej treści do typowych cech instytucji gwarancji - i odwrotnie.

Zarówno odpowiedzialność z tytułu rękojmi za wady, jak i gwarancji jakości może być w zasadzie swobodnie modyfikowana przez strony w umowie. W interesie zamawiającego celowe jest wprowadzenie do postanowień określających warunki gwarancji zapisów m.in.:

● wykluczających możliwości powołania się przez wykonawcę na nadmierne koszty lub trudności jako podstawę odmowy usunięcia wad,

● obowiązku ponownego wykonania obiektu w przypadku ujawnienia wad nieusuwalnych, wykluczających korzystanie z obiektu zgodnie z przeznaczeniem,

● uniemożliwiających uzależnianie gwarancji od określonego zachowania się zamawiającego, np. zawarcia z wykonawcą umowy serwisowej wykluczającej korzystanie z usług innych podmiotów wykonujących zabiegi konserwacyjne względem przedmiotu umowy. Należy podkreślić, że wykonawca nie ma prawa narzucać zamawiającemu warunków dotyczących eksploatacji lub żądać zawarcia umowy serwisowej, lecz jedynie może podnosić, że wada powstała wskutek niewłaściwej eksploatacji, a przez to nie jest to wada tkwiąca w przedmiocie umowy, rodząca odpowiedzialność gwarancyjną. Jeżeli wada została wywołana niewłaściwym użytkowaniem, nie oznacza to utraty ważności gwarancji, lecz jedynie uprawnia wykonawcę do odmowy usunięcia określonej kategorii wad w trakcie obowiązywania gwarancji, która obowiązuje przez taki okres, na jaki została ustanowiona.

● wyłączających ograniczanie odpowiedzialność tylko do niektórych rodzajów wad - wykonawcy nadmiernie usiłują różnicować lub wyłączać odpowiedzialność wobec niektórych kategorii wad (np. materiałów, odsyłając w tej mierze do gwarancji producenta, chociaż nie ma przeszkód, aby wykonawca odpowiadał równolegle z producentem),

● wprowadzające kary umowne, prawo wykonania zastępczego usunięcia wad na koszt wykonawcy oraz prawo odstąpienia od umowy w razie niewywiązania się z obowiązków usunięcia wad,

● precyzujące warunki gwarancji najlepiej w formie określonych parametrów - należy unikać wprowadzania pojęć nieostrych, ogólnikowych - np. że wykonawca gwarantuje, że przedmiot umowy wykonano z nowych materiałów - nowych to znaczy: nieużywanych czy też niedawno wykonanych? Jak niedawno? Podobnie często spotyka się zapewnienie, że obiekt zbudowano z użyciem materiałów najwyższej jakości, gdy tymczasem nie ma uniwersalnych standardów określających najwyższą jakość.

Jeżeli roboty budowlane zostały wykonane wadliwie, inwestor może realizować uprawnienia wynikające z rękojmi, z gwarancji lub roszczenia odszkodowawcze na zasadach ogólnych określonych w art. 471 k.c.

Uchybienie terminowi zgłaszania roszczeń gwarancyjnych lub z tytułu rękojmi za wady nie pozbawia zamawiającego dochodzenia roszczeń odszkodowawczych.

Par. 1.

Wykonawca udziela zamawiającemu gwarancji jakości wykonanych robót budowlanych oraz pozostałych świadczeń wchodzących w zakres przedmiotu umowy, a także zapewnia, że wykonane przez niego roboty stanowiące przedmiot umowy zostały wykonane zgodnie z umową, specyfikacją techniczną i dokumentacją projektową do umowy, a także zgodnie z najlepszą wiedzą wykonawcy oraz aktualnie obowiązującymi zasadami wiedzy technicznej, sztuki budowlanej oraz obowiązującymi przepisami prawa, w tym istniejącymi w tym zakresie polskimi normami.

Par. 2.

Niniejsza gwarancja obowiązuje przez okres ........................od dnia dokonania odbioru końcowego przedmiotu umowy. Okres obowiązywania gwarancji ulega przedłużeniu o czas, w którym wskutek istnienia wad oraz ich usuwania korzystanie z przedmiotu umowy zgodnie z jego przeznaczeniem było niemożliwe lub w sposób istotny utrudnione.

Par. 3.

Odpowiedzialność wykonawcy za wady obejmuje wady, które ujawniły się po dokonaniu odbioru końcowego przedmiotu umowy przez zamawiającego, przy czym wykonawca w ramach niniejszej gwarancji ma obowiązek również usunąć również te wady, które ujawniono po upływie okresu obowiązywania gwarancji jakości, lecz które powstały w okresie obowiązywania gwarancji jakości.

Par. 4.

Jeżeli warunki gwarancji udzielonej przez producenta/dostawcę urządzeń, materiałów i robót, z których wykonawca korzystał, realizując niniejszą umowę, przewidują dłuższy okres gwarancji niż niniejsza gwarancja, to w takiej sytuacji niniejsza gwarancja ulega przedłużeniu i obowiązuje przez okres równy okresowi gwarancji udzielonej przez danego producenta/dostawcę.

Par. 5.

Zamawiający jest obowiązany zawiadomić pisemnie Wykonawcę o dostrzeżonej wadzie pisemnie, a także telefonicznie, faksem lub e-mailem, jednakże wymaga to następnie potwierdzenia w formie pisemnej (listem poleconym). Zawiadomienie powinno zawierać wykaz dostrzeżonych wad oraz wyznaczać termin na ich usunięcie.

Par. 6.

W przypadku gdy wykonawca kwestionuje zasadność powiadomienia o wadach, zamawiający zawiadomi wykonawcę o dacie i miejscu oględzin miejsca ujawnienia wad. Z oględzin strony sporządzają protokół zawierający poczynione ustalenia. Niestawiennictwo Wykonawcy w dacie i miejscu wskazanym przez zamawiającego będzie równoznaczne z uznaniem przez wykonawcę wad zgłoszonych przez zamawiającego. Zamawiający upoważnia niniejszym zamawiającego do odnotowania tego faktu w protokole sporządzonym na skutek oględzin i jednostronnego podpisania wyżej wymienionego protokołu oraz wykonywania uprawnień z niniejszej gwarancji, tak jak gdyby wykonawca odmówił usunięcia wad.

Par. 7.

Wykonawca nie może odmówić usunięcia wad, powołując się na nadmierne koszty lub trudności.

Par. 8.

W przypadku odmowy usunięcia wad lub też nieusunięcia wad w wyznaczonym terminie zamawiający władny jest powierzyć usunięcie wad osobie trzeciej na koszt i niebezpieczeństwo wykonawcy lub obniżyć wynagrodzenie odpowiednio do utraconej wartości użytkowej, estetycznej i technicznej.

Par. 9.

W przypadku ujawnienia wad nieusuwalnych - jeżeli wady uniemożliwiają użytkowanie przedmiotu umowy zgodnie z przeznaczeniem - zamawiający może od umowy odstąpić lub żądać wykonania przedmiotu odbioru po raz drugi. Jeżeli wady nieusuwalne nie uniemożliwiają użytkowania przedmiotu umowy zgodnie z jego przeznaczeniem, zamawiający może obniżyć wynagrodzenie wykonawcy odpowiednio do utraconej wartości użytkowej, estetycznej i technicznej.

Par. 10.

Wykonawca w razie nieusunięcia wad może korzystać także z wszelkich innych uprawnień wynikających z k.c., zwłaszcza z uprawnienia do dochodzenia naprawienia szkody z powodu wystąpienia wad i/lub ich nie usunięcia w wyznaczonym terminie.

Par. 11.

Usunięcie wad powinno być stwierdzone protokolarnie.

Par. 12.

W ramach niniejszej gwarancji zamawiający może się także domagać usunięcia szkód, które wady spowodowały. W ramach niniejszej gwarancji zamawiający może domagać się również usunięcia szkód powstałych w trakcie usuwania wad, a także szkód powstałych wskutek przypadkowej utraty lub uszkodzenia przedmiotu umowy.

Par. 13

Nie są objęte gwarancją szkody powstałe wskutek:

- normalnego zużycia obiektu objętego gwarancją,

- modyfikacji, napraw i zmian w obiekcie dokonanych przez zamawiającego wbrew instrukcjom eksploatacji stanowiących załącznik do umowy,

- siły wyższej,

- wad powstałych po okresie obowiązywania gwarancji.

Par.14

Jeżeli naprawa lub wymian rzeczy dotkniętej wadą jest tego rodzaju, iż może istotnie wpłynąć na użytkowanie obiektu lub jego istotne właściwości, zamawiający może żądać, aby po przeprowadzeniu prac naprawczych zostały przeprowadzone wszelkie niezbędne w takim wypadku próby eksploatacyjne obiektu mające na celu potwierdzenie sprawności jego działania.

Par.15

Wykonawca może zabrać za wiedzą i zgodą zamawiającego z terenu obiektu każdy element jego wyposażenia, o ile nie narusza to wymogów eksploatacyjnych - jeżeli rodzaj wady nie pozwala na jej sprawne i szybkie usunięcie na miejscu.

Par. 16.

Wybór sposobu usunięcia wad należy do wykonawcy, jednakże zamawiający może zalecić określony sposób usunięcia, jeżeli przemawiają za tym względy technologiczne. Wykonawca może nie uwzględnić powyższych zaleceń jedynie z ważnych powodów.

Par. 17.

W zakresie nieuregulowanym w niniejszej umowie mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o gwarancji jakości przy sprzedaży.

Par. 18 .

Strony ustalają, że okres rękojmi z tytułu wykonania przedmiotu niniejszej umowy będzie odpowiadał okresowi obowiązywania gwarancji jakości. Odpowiedzialność z tytułu rękojmi za wady fizyczne przedmiotu umowy Wykonawca ponosi na zasadach określonych w kodeksie cywilnym oraz na zasadach przewidzianych w ust. 1 - 10.

@RY1@i02/2010/213/i02.2010.213.210.0004.001.jpg@RY2@

Leszek Mokosa główny specjalista ds. prawnohandlowych Mostostal Warszawa

Leszek Mokosa

główny specjalista ds. prawnohandlowych Mostostal Warszawa

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).