Jakie obowiązki ma świadek w sądzie

Zeznania świadków oprócz dokumentów są jednym z najczęściej wykorzystywanych środków dowodowych w postępowaniu cywilnym przed sądem. Świadków zgłaszają obie strony, ponieważ ich zeznania mają potwierdzić fakty, na jakie powołują się w pozwie i w odpowiedzi na pozew. Dlatego powołując się na dowód z konkretnego świadka, należy dokładnie wskazać fakt, który ma on potwierdzić swoim zeznaniem.

Powołując się na dowód z zeznań świadka, strona powinna podać jego imię, nazwisko i adres. Jeżeli nie wskaże tych danych, to wówczas sąd uzna, że wniosek o dopuszczenie dowodu ze świadka nie spełnia wymogów określonych w przepisach procedury cywilnej i należy go uzupełnić albo sprecyzować. Natomiast w razie trudności z ustaleniem tożsamości świadka sąd ma prawo wyznaczyć stronie termin do podania danych dotyczących tej osoby.

Wnioskując o dopuszczenie świadka, należy wskazać też fakty, na temat których będzie on składał na rozprawie zeznania. Sąd może go jednak przesłuchać również co do innych faktów, nawet niekorzystnych dla strony, która go powołała.

Określa się również dokładnie jego adres lub siedzibę, aby sąd mógł przesłać mu wezwanie na rozprawę.

Zeznając, świadek informuje sąd o posiadanych przez siebie wiadomościach, o faktach i zdarzeniach, które są badane podczas toczącego się postępowania. Przekazuje też sądowi swoje osobiste spostrzeżenia na ten temat.

Nawet jeśli osoba wezwana na rozprawę w charakterze świadka niewiele wie o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, nie może nie stawić się w sądzie. Obowiązek przyjścia na rozprawę ciąży też na wezwanym świadku, który chce skorzystać z prawa odmowy zeznań. W obu tych przypadkach nie wystarczy, że świadek złoży na piśmie oświadczenie o braku wiadomości o faktach lub o chęci odmowy zeznań, ponieważ za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd może ukarać go grzywną. Natomiast w razie ponownego niestawiennictwa sąd nałoży na niego ponowną grzywnę, a nawet może zarządzić przymusowe doprowadzenie świadka na rozprawę. Grzywna w takich przypadkach grozi świadkowi wówczas, gdy wezwanie na rozprawę zostało mu doręczone w sposób właściwy. O wysokości grzywny decyduje sąd, ale nie może być ona wyższa niż 5 tysięcy złotych. Natomiast na postanowienie sądu o ukaraniu grzywną świadkowi przysługuje zażalenie.

Procedura cywilna nie przewiduje dowodu z pisemnych zeznań świadków. Dowodem w sprawie może być tylko ustne zeznanie świadka, które składa on osobiście przed sądem.

W sprawie sposobu przesłuchania świadków stanowisko zajął również Sąd Najwyższy. W orzeczeniu z 15 kwietnia 1969 r. (w sprawie o sygn. akt III PRN 20/69 opublikowanym w "Nowym Prawie" nr 9 z 1970 r.) stwierdził, że świadek nie może zostać przez sąd przesłuchany telefonicznie.

Świadek ma prawo usprawiedliwić swoją nieobecność. Powinien wówczas przedstawić dokumenty na potwierdzenie okoliczności, które usprawiedliwiają tę nieobecność, np. choroby, wyjazdu na urlop, do sanatorium itd.

Świadek powinien usprawiedliwić swoje niestawiennictwo w ciągu tygodnia od doręczenia mu postanowienia skazującego go na grzywnę albo na pierwszym posiedzeniu, na które zostanie wezwany. Sąd zwolni go wówczas od obowiązku płacenia grzywny i od przymusowego doprowadzenia.

Gdy świadek jest kaleką i nie może się udać na rozprawę albo choroba uniemożliwia mu stawienie się w sądzie (np. obłożnie chory leży w szpitalu), to wówczas może się zwrócić do sądu o przesłuchanie go w tym miejscu, gdzie przebywa.

W art. 259 kodeksu postępowania cywilnego został wyszczególniony katalog osób, które nie mogą zostać powołane na świadka. Są to:

l osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swoich spostrzeżeń,

l wojskowi i urzędnicy, którzy nie zostali zwolnieni z zachowania tajemnicy służbowej, jeśli ich zeznania mogłyby zostać połączone z jej naruszeniem,

l przedstawiciele ustawowi stron,

l osoby, które mogą zostać przesłuchane w charakterze strony, jako organy osoby prawnej lub innej organizacji mającej zdolność sądową,

l współuczestnicy jednolici.

Gdy te osoby zostaną powołane na świadka, to muszą odmówić składania zeznań. W razie wezwania na rozprawę powinny się stawić na rozprawie i o przyczynie odmowy poinformować sąd.

Świadkiem nie może być również mediator, wówczas gdy jego zeznania dotyczyłyby faktów, o których dowiedział się w związku z prowadzeniem mediacji. Strony mogą jednak zwolnić mediatora z obowiązku zachowania tajemnicy.

Jedną z przyczyn uzasadniających powołanie na świadka jest niezdolność do spostrzegania lub komunikowania swoich spostrzeżeń przez wskazaną przez stronę osobę. Taka niezdolność musi jednak istnieć w danym czasie. Gdy stan zdrowia tej osoby poprawi się, to może to doprowadzić do uchylenia zakazu przesłuchania tej osoby w charakterze świadka. Na przykład taka sytuacja wystąpi w razie ustąpienia stanu odurzenia narkotykami albo w razie poprawy stanu zdrowia osoby chorej psychicznie.

W sprawie powoływania na świadka osób leczonych psychiatrycznie zajął stanowisko Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 11 stycznia 1980 r. (sygn. akt III KR 358/79, opublikowanym w OSNKW, nr 7 z 1980 r., poz. 64). Sąd stwierdził, że to, iż świadek był leczony psychiatrycznie, nie może przesądzać automatycznie o niewiarygodności jego zeznań.

Świadek nie może odmówić składania zeznań nawet wówczas, gdy niewiele wie o sprawie. Przepisy dopuszczają jednak wyjątki od tej zasady dla: małżonków stron, ich rodziców, dziadków, dzieci, wnuków, rodzeństwa (również przyrodniego) oraz powinowatych (czyli krewnych małżonka) w tej samej linii lub stopniu. Oprócz nich prawo odmowy mają również osoby pozostające ze stronami w stosunku przysposobienia. Trwa ono nawet po ustaniu małżeństwa lub stosunku przysposobienia.

Dlatego zanim sąd przystąpi do przesłuchania np. małżonka albo dziecka strony w charakterze świadka, powinien poinformować go o prawie do odmowy zeznań. Jednakże taka odmowa nie jest dopuszczalna w sprawach o prawa stanu z wyjątkiem spraw o rozwód. Spraw o prawa stanu dotyczy postępowanie w sprawach małżeńskich oraz stosunków między rodzicami a dziećmi.

W toczącej się jednocześnie sprawie o ustalenie, kto jest ojcem dziecka pozamałżeńskiego i alimenty dla dziecka, osoba bliska pozwanemu (matka) nie może odmówić zeznań, które dotyczą pochodzenia dziecka. Natomiast ma prawo odmówić zeznań dotyczących okoliczności mających wpływ na ustalenie wysokości należnych alimentów. Matka pozwanego wezwana na świadka powinna się więc stawić na rozprawie i odpowiadać na pytania sądu w sprawie pochodzenia dziecka.

Świadek ma prawo odwołać swoje oświadczenie o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań. Natomiast już po złożeniu ich z takiego prawa nie może skorzystać. Wyjątek od tej zasady ma miejsce w razie uchybienia procesowego, tzn. wówczas gdy nie został przez sąd o swoich uprawnieniach odpowiednio pouczony. W takim przypadku złożone później oświadczenie świadka o tym, że chce skorzystać z prawa odmowy, powoduje, że w sprawie strony, ich pełnomocnicy oraz sąd nie mogą się powoływać na treść tych zeznań. Traktowane są tak jak wówczas, gdyby nie zostały złożone.

W pewnych przypadkach świadek może odmówić odpowiedzi na zadane pytanie, np. wówczas gdy zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich (np. małżonka, rodziców, dzieci, rodzeństwo, osoby przysposobione) na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową. Natomiast odmowy nie może uzasadniać możliwością narażenia się na odpowiedzialność dyscyplinarną lub podobną.

Odmowę uzasadnia również to, że zeznanie naruszyłoby istotną tajemnicę zawodową. Natomiast duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu podczas spowiedzi.

Gdy świadek w sposób uzasadniony skorzysta z prawa odmowy zeznań, to wiadomości, które posiadał, powinny zostać wyłączone z materiału dowodowego sprawy. Powołując się na tę odmowę, nie można również wyciągać niekorzystnych wniosków dla strony, która powołała tego świadka. Ta- kie stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w orze- czeniu z 26 października 1971 r. w sprawie o sygn. akt I CR 446/71 opublikowanym w Biuletynie Sądu Najwyższego nr 2 z 1972 r., poz. 27.

Zanim świadek zostanie przesłuchany, sąd uprzedza go o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań. Może też odebrać od niego przyrzeczenie, że będzie mówił prawdę. Świadek nie ma prawa odmówić złożenia przyrzeczenia, ponieważ wówczas sąd może ukarać go grzywną. Natomiast może zostać od niego zwolniony za zgodą stron. Przyrzeczenia nie składają też osoby, które nie ukończyły jeszcze 17 lat lub były skazane prawomocnym wyrokiem za fałszywe zeznania. Świadkowie niemi i głusi składają przyrzeczenie, podpisując jego tekst albo przy pomocy biegłego.

Świadek nie może odmówić złożenia powtórnie zeznań w tej samej sprawie przed tym samym składem orzekającym. Musi w takim przypadku ponownie stawić się na kolejnej rozprawie i złożyć zeznania. Odpowiada na pytania sądu oraz stron lub ich pełnomocników. Gdy świadek jest niemy albo głuchy, to wówczas składa zeznania na piśmie lub przy pomocy biegłego.

W razie powtórnego przesłuchania świadka sąd przypomina mu poprzednio złożone przyrzeczenie.

Świadek nie może też odmówić udziału w konfrontacji z innym świadkiem wówczas, gdy zeznania ich przeczą sobie wzajemnie. Taką konfrontację zarządza sąd.

Gdy świadek skorzystał z przysługującego mu prawa odmowy składania zeznań, to wiadomości, które posiadał na potwierdzenie faktów wskazanych przez stronę, sąd musi wyłączyć z materiału dowodowego sprawy

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Art. 258 - 277 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).