Sąd może zasądzić odpowiednią kwotę tytułem zwrotu nakładów

W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga o roszczeniu przewidzianym w art. 231 k.c. w orzeczeniu kończącym postępowanie. Sąd może wydać postanowienie częściowe lub postanowienie wstępne, jeżeli uzasadniają to okoliczności sprawy. O tym, czy roszczenie przewidziane w art. 231 k.c., należy uwzględnić, czy też zasądzić odpowiednią kwotę tytułem zwrotu nakładów - polegających na wzniesieniu budynku - poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, decydują okoliczności sprawy.

A.J. (wnioskodawczyni) wniosła o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej na skutek śmierci męża. Sąd rejonowy ustalił, że spadek po nim na podstawie testamentu nabyła córka, uczestniczka postępowania. Małżonkowie na nieruchomości stanowiącej majątek osobisty męża ze środków należących do ich majątku wspólnego wznieśli budynek mieszkalny. A.J. wniosła o dokonanie rozliczenia tego nakładu przez przeniesienie na nią udziału w wymienionej nieruchomości, odpowiadającego jej udziałowi w majątku wspólnym. Sąd uwzględnił to żądanie i zobowiązał uczestniczkę postępowania do złożenia oświadczenia, że przenosi na rzecz wnioskodawczyni udział w wysokości połowy wymienionej nieruchomości za równoczesną zapłatą kwoty 35 755 zł, a następnie zniósł współwłasność tej nieruchomości i dokonał podziału majątku wspólnego w ten sposób, że nieruchomość przyznał uczestniczce postępowania i zasądził od niej na rzecz wnioskodawczyni tytułem spłaty kwotę 114 910,12 zł. Przy rozpoznawaniu apelacji sąd okręgowy przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne: czy w przypadku zgłoszenia przez jednego z małżonków roszczenia z art. 231 par. 1 k.c. w sprawie o podział majątku wspólnego rozstrzygnięcie o tym roszczeniu może nastąpić dopiero w orzeczeniu o podziale majątku wspólnego? Czy jeśli jeden z małżonków zgłosi roszczenie z art. 231 par. 1 k.c. w sprawie o podział majątku wspólnego, sąd jest zobligowany do pozytywnego rozstrzygnięcia, gdy uznaje za niezasadne przyznanie stronie zgłaszającej to roszczenie (części lub całości) nieruchomości?

Zgodnie z art. 231 par. 1 k.c. samoistny posiadacz gruntu w dobrej wierze, który wzniósł na powierzchni lub pod powierzchnią gruntu budynek lub inne urządzenie o wartości przenoszącej znacznie wartość zajętej na ten cel działki, może żądać, aby właściciel przeniósł na niego własność zajętej działki za odpowiednim wynagrodzeniem.

Zasadą jest, że o podziale majątku wspólnego i o wszystkich kwestiach ubocznych podlegających rozstrzygnięciu w tym postępowaniu sąd orzeka w postanowieniu kończącym postępowanie w sprawie. Ustawa przewiduje, że co do niektórych kwestii sąd może wydać postanowienie wstępne. Dotyczy to rozstrzygnięcia o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz rozstrzygnięcia sporu o istnienie uprawnienia do żądania podziału majątku wspólnego, jak również sporu między małżonkami o to, czy pewien przedmiot wchodzi w skład majątku wspólnego. Nie jest też wykluczone wydanie postanowienia wstępnego (będącego jednocześnie postanowieniem częściowym), rozstrzygającego o zasadzie roszczenia z art. 231 k.c., bez ustalenia wysokości wynagrodzenia należnego za przeniesienie własności udziału w nieruchomości.

Zdaniem SN - sąd jest zobowiązany dokonać rozliczenia nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, ale o tym, czy należy uwzględnić roszczenie z art. 231 k.c., czy zasądzić odpowiednią kwotę pieniężną, powinny decydować okoliczności sprawy. W sprawie o podział majątku wspólnego, ze względu na specyfikę prawa rodzinnego, uwzględnienie roszczenia przewidzianego w art. 231 k.c. nie zależy tylko od spełnienia określonych w tym przepisie przesłanek, lecz również od tego, czy nie sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego.

opracowała Teresa Siudem

@RY1@i02/2010/194/i02.2010.194.087.007b.001.jpg@RY2@

Dominika Wągrodzka, adwokat, partner w bnt Neupert Zamorska & Partnerzy

W omawianej uchwale (sygn. akt III CZP 34/10) pozytywnie ocenić należy potwierdzenie dotychczasowego stanowiska judykatury, iż o roszczeniach z art. 231 par. 1 k.c. można rozstrzygać w postępowaniu o podział majątku. W końcu celem tego postępowania jest kompleksowe uregulowanie wszelkich spraw majątkowych związanych z ustaniem wspólności. Przyjęcie założenia, iż własność nieruchomości przechodzi na samoistnego posiadacza z chwilą uprawomocnienia się wyroku, a nie dopiero z chwilą nadania klauzuli wykonalności, jest także rozwiązaniem prostszym do zastosowania w praktyce, niemniej jednak nie usuwa wszystkich wątpliwości. Ze względu na konkretny stan faktyczny SN nie odniósł się do kwestii, czy można w tym samym wyroku stwierdzić przejście ułamkowego udziału we własności i znieść współwłasność (która teoretycznie jeszcze nie powstała, bowiem wyrok się nie uprawomocnił). W takich sytuacjach wydaje się uzasadnione, by o roszczeniach z art. 231 par. 1 k.c. rozstrzygać jednak w postanowieniu częściowym.

Pewien niepokój może też wzbudzać zawarte w uzasadnieniu stwierdzenie, iż o roszczeniu z art. 231 par. par. 1 k.c. należy rozstrzygać różnie w zależności od rodzaju postępowania, w którym zostało zgłoszone. Jeśli w postępowaniu o podział majątku sąd ma nie być tym roszczeniem związany, uprawniony będzie co do zasady dążył do zgłaszania takiego roszczenia w odrębnym procesie, co wcale nie przyczyni się do uproszczenia i przyśpieszenia spraw o podział majątku.