Ofiary wypadków nie mają szans na wystąpienie z pozwem zbiorowym

Do zasadniczych zagadnień ustawy z 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (wejdzie w życie 17 lipca 2010 r.) należy jej zakres przedmiotowy, który determinowany jest warunkami dopuszczalności postępowania grupowego.

Postępowanie grupowe to postępowanie cywilne w sprawach, w których dochodzone są roszczenia jednego rodzaju, co najmniej 10 osób, oparte na tej samej lub takiej samej podstawie faktycznej. Postępowanie grupowe może się toczyć wyłącznie w sprawach:

● o roszczenia konsumentów,

● z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny,

● z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych.

Tylko kumulatywne spełnienie wszystkich warunków postępowania grupowego umożliwia prowadzenie danej sprawy w tym postępowaniu. Ocena, czy w konkretnej sytuacji wszystkie warunki postępowania grupowego są spełnione, należy do sądu, który we wstępnej fazie postępowania bada jego dopuszczalność w odniesieniu do konkretnej sprawy.

W sytuacji, gdy powyższe okoliczności nie będą spełnione, sąd odmówi rozpoznania sprawy w postępowaniu grupowym, wydając postanowienie o odrzuceniu pozwu (art. 10 ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, dalej ustawy). Zadecyduje zatem o tym, że z przyczyn procesowych niedopuszczalne jest merytoryczne rozpoznanie konkretnej sprawy w postępowaniu grupowym. Natomiast w przypadku spełnienia przesłanek postępowania grupowego sąd wyda postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym (art. 10 ustawy).

Zauważmy, że pozew w postępowaniu grupowym traktowany jest jako całość, a zatem nie można w odniesieniu do niektórych członków grupy prowadzić postępowania, a co do innych wydać postanowienie o odrzuceniu pozwu. Normatywną podstawę odrzucenia pozwu w postępowaniu grupowym z przyczyn braku przesłanek postępowania grupowego stanowi art. 10 ustawy, a nie art. 199 kodeksu postępowania cywilnego.

Jedną ze spraw podlegających postępowaniu grupowemu są sprawy z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych. Interpretacja przywołanego sformułowania zaskakuje w kontekście tej ustawy, gdyż to przede wszystkim sytuacje, kiedy w wyniku masowego deliktu naruszone zostały dobra osobiste wielu osób (np. zdrowie), były w Polsce pretekstem do podjęcia prac nad ustawą o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym.

W mojej ocenie wszelkie podejmowane próby wykładni sformułowania z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych, aby w ich wyniku jednak przyjąć, że masowe czyny niedozwolone (np. sprawa zawalenia się hali wystawowej w Katowicach, katastrofy lotnicze), w wyniku których dochodzi do naruszenia (zagrożenia) dóbr osobistych wielu osób, podlegają postępowaniu grupowemu, są bezowocne.

Dobra osobiste to uznane przez system prawny wartości, obejmujące fizyczną i psychiczną integralność człowieka, jego indywidualność i pozycję w społeczeństwie. Dobra te są nieodłącznie związane z człowiekiem i dlatego należą do kategorii dóbr niemajątkowych. Jednak w wyniku naruszenia dób osobistych może powstać zarówno szkoda niemajątkowa, jak i majątkowa. W przypadku szkody niemajątkowej, jak przyjmuje się w judykaturze Sądu Najwyższego oraz doktrynie, w razie bezprawnego naruszenia lub zagrożenia prawa osobistego uprawnionemu służą środki ochronne w postaci powództw o: ustalenie, zaniechanie, usunięcie skutków naruszenia, zadośćuczynienie pieniężne lub zapłatę na cel społeczny. W procesie cywilnym sprawy te określa się jako sprawy o ochronę dóbr osobistych (art. 24 kodeksu cywilnego). W odniesieniu do art. 24 k.c. przesłanką ochrony dóbr osobistych jest bezprawność naruszenia lub zagrożenia dobra osobistego. Nie jest wymagane, aby naruszenie było zawinione. Jest to cecha, która znamionuje wszelkie konstrukcje ochronne oparte na prawach podmiotowych bezwzględnych - w przeciwieństwie do ochrony deliktowej. Bezprawność ustala się wedle kryteriów obiektywnych, a nie subiektywnych okoliczności. Ponadto w myśl art. 24 k.c. domniemywa się bezprawność czynu naruszającego dobro osobiste.

Opisane powyżej sprawy o ochronę dóbr osobistych nie podlegają postępowaniu grupowemu, gdyż przepisy ustawy regulujące jej zakres przedmiotowy w ogóle nie wspominają o tej kategorii spraw. Gdyby chodziło o niemajątkową ochronę dóbr osobistych, to art. 1 ustawy powinien zawierać sformułowanie, że ustawie podlegają sprawy o ochronę dóbr osobistych.

Ustawie o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, nie podlegają ponadto sprawy o ochronę interesów majątkowych, jakie zostały naruszone w związku z naruszeniem, zagrożeniem dóbr osobistych.

W judykaturze Sądu Najwyższego oraz doktrynie przyjmuje się, że zupełnie odrębnym zagadnieniem od kategorii spraw o ochronę dóbr osobistych jest zagadnienie ochrony interesów majątkowych, jakie naruszone zostały w związku z dobrami osobistymi. W sytuacji, gdy wskutek naruszenia dobra osobistego powstała szkoda majątkowa, uprawniony może dochodzić jej naprawienia na zasadach ogólnych. Wówczas można dochodzić zwrotu od odpowiedzialnego np. kosztów transportu poszkodowanego z miejsca wypadku do domu, kosztów opieki lekarskiej, pielęgnacji, kosztów aparatów, protez, wózków inwalidzkich.

Obowiązek naprawienia szkody wynika z zasad ogólnych zawartych w przepisach o czynach niedozwolonych. Wówczas zasadniczą przesłanką odpowiedzialności jest wina sprawcy szkody. Kwestie te regulują właściwe przepisy prawa zobowiązań, określające zasady odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę, czyli właśnie przepisy o czynach niedozwolonych (art. 415 k.c.), do których odsyła art. 24 par. 2 k.c. Dlatego też w przypadku ochrony interesów majątkowych naruszonych w związku z dobrami osobistymi przesłanki odpowiedzialności z art. 24 k.c. są niewystarczające, muszą zaistnieć przesłanki, o jakich jest mowa w art. 415 i n. k.c.

W tym momencie dochodzimy do sedna rozwiązania omawianego problemu. Otóż sformułowanie, że postępowanie grupowe dotyczy roszczeń "z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych", bezpośrednio i wyraźnie odwołuje się do problematyki ochrony interesów majątkowych, jakie zostały naruszone czynem niedozwolonym w związku z dobrami osobistymi. Jest to jednak (niestety) odwołanie o wydźwięku negatywnym, prowadzącym do wniosku, że sprawy o odszkodowanie za szkody majątkowe powstałe na skutek masowych deliktów (np. sprawa zawalenia się hali wystawowej w Katowicach), kiedy doszło do naruszenia czy zagrożenia dóbr osobistych wielu osób, nie podlegają tej ustawie.

W postępowaniu grupowym nie można dochodzić:

● niemajątkowej ochrony dóbr osobistych.

● majątkowej ochrony dóbr osobistych

@RY1@i02/2010/129/i02.2010.129.087.003a.001.jpg@RY2@

dr Monika Rejdak, adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego, WPiA UMCS, członek zespołu ds. problematyki konsumenckiej komisji kodyfikacyjnej prawa cywilnego, działającej przy ministrze sprawiedliwości

dr Monika Rejdak

adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego, WPiA UMCS, członek zespołu ds. problematyki konsumenckiej komisji kodyfikacyjnej prawa cywilnego, działającej przy ministrze sprawiedliwości

Ustawa z 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. nr 7, poz. 44),

Ustawa z 24 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).