Dłużnik spełnia świadczenie niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela

Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne w terminie, w którym powinno być spełnione zgodnie z art. 455 kodeksu cywilnego.

Sąd okręgowy pozbawił wykonalności bankowy tytuł egzekucyjny wystawiony przez pozwany Bank i zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Tytuł ten stwierdzał istnienie zobowiązań pieniężnych strony powodowej Hotelu Spółka z o.o. wynikających z dwóch umów kredytowych zawartych przez strony. Podstawą pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w całości była nieważność jednej z umów kredytowych oraz wygaśnięcie zobowiązania wynikającego z drugiej z nich na skutek potrącenia dokonanego przez stronę powodową. Wyrok ten został w części zaskarżony przez stronę pozwaną. Sąd apelacyjny, oceniając - w związku z zarzutami apelacji - skuteczność potrącenia, którego dokonała strona powodowa, powziął wątpliwość co do terminu wymagalności roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia. Przedstawił więc do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne: czy roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, mającego taki charakter już w chwili spełnienia, staje się wymagalne od tej chwili czy też z nadejściem ostatniego dnia pozwalającego dłużnikowi spełnić świadczenie zgodnie z treścią zobowiązania.

Sąd Najwyższy podkreślił, że w doktrynie i judykaturze nie ma wątpliwości co do określenia chwili, w której stają się wymagalne zobowiązania o charakterze terminowym. Przyjmuje się, że wynikające z nich wierzytelności stają się wymagalne w terminie, w którym dłużnik powinien spełnić świadczenie zgodnie z treścią zobowiązania. Od tej daty bowiem wierzyciel może domagać się wykonania takiego obowiązku przez dłużnika. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy. Termin spełnienia przez dłużnika świadczenia w przypadku tych zobowiązań określa zatem art. 455 k.c. Według tego przepisu dłużnik powinien je spełnić niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. SN podkreślił, że na gruncie art. 455 k.c. wezwanie wierzyciela poprzedza obowiązek spełnienia świadczenia, co nie oznacza, że jest ono wynikiem wymagalności świadczenia. Zdaniem SN - w orzecznictwie zasadnie podniesiono, że wezwanie dłużnika do spełnienia świadczenia przez wierzyciela na podstawie art. 455 k.c. powoduje jedynie postawienie tego świadczenia, którego termin spełnienia nie był określony, w stan wymagalności. Dłużnik ma obowiązek spełnienia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu wierzyciela, co pozwala indywidualnie określić obowiązek dłużnika, stosownie do okoliczności sprawy. Wezwanie dłużnika do spełnienia świadczenia wynikającego z zobowiązania bezterminowego jest jedynie czynnością warunkującą wymagalność roszczenia. Za taką oceną przemawia również treść zdania drugiego art. 120 par. 1 k.c. Przepis ten określa początek biegu terminu przedawnienia roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia. Istotne jest przy tym, że przepis ten w zdaniu drugim przewiduje wprost, że wymagalność roszczenia może zależeć od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, co odnosi się także do regulacji z art. 455 k.c. Zdaniem SN - wymagalność roszczenia - rozumiana jako możliwość żądania przez wierzyciela wykonania zobowiązania przez dłużnika - powinna być postrzegana jako uprawnienie do skutecznego domagania się przez wierzyciela spełnienia świadczenia przez dłużnika. Wymagalność powinna obejmować zatem także możliwość skutecznego wytoczenia powództwa o zapłatę, jeżeli dłużnik nie spełnieni świadczenia. Dochodzenie roszczenia przed terminem jego spełnienia przewidzianym dla dłużnika byłoby bowiem przedwczesne. Koncepcja, która zakłada, że zobowiązanie z tytułu nienależnego świadczenia staje się wymagalne przed terminem, w którym świadczenie dłużnika powinno być spełnione (z chwilą powstania roszczenia) nie odpowiada też ogólnemu rozumieniu wymagalności roszczenia jako stanu, w którym wierzyciel może domagać się spełnienia świadczenia, które dłużnik ma obowiązek spełnić.

adwokat DLA Piper Wiater

@RY1@i02/2010/062/i02.2010.062.087.004b.001.jpg@RY2@

Marcin Łolik, adwokat DLA Piper Wiater

Należy zgodzić się z tezą uchwały SN. Jako wymagalność roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia określa się stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności. W odniesieniu do zobowiązań o charakterze terminowym wierzytelność jest wymagalna, jeśli nadszedł termin świadczenia. Inaczej przedstawia się natomiast wymagalność w odniesieniu do zobowiązań bezterminowych - w ich przypadku nie można utożsamiać terminów wymagalności i spełnienia świadczenia. Wymagalność roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia może więc przypadać na różne momenty. Jeżeli od początku wzbogacenie było bezpodstawne, to wymagalność roszczenia o jego zwrot przypada na moment uzyskania korzyści. Jeżeli jednak cecha braku podstawy prawnej wzbogacenia wystąpiła później, to ten moment decydować będzie o wymagalności roszczenia. Zgodnie z art. 455 k.c., termin spełnienia świadczenia następuje niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela, a nie np. od uzyskania przez wzbogaconego wiedzy o nienależności świadczenia. Takie zatem okoliczności, jak wiedza wierzyciela o tym, że świadczenie jemu się należy, oraz - z drugiej strony - zła wiara dłużnika wynikająca z konieczności liczenia się z obowiązkiem świadczenia, same przez się nie prowadzą do określenia terminu świadczenia i w związku z tym do wywołania stanu opóźnienia. Ponieważ zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy przyjęto, że termin spełnienia takiego świadczenia, przypada niezwłocznie po wezwaniu dokonanym przez zubożonego.