Wydziedziczenie w testamencie nie zawsze skuteczne

Zachowanie uprawnionej do zachowku, mimo ograniczonych kontaktów rodzinnych, nie wyczerpywało w dacie sporządzenia testamentu wymogów uporczywego niedopełniania obowiązków wobec spadkodawcy.

Powódka wniosła o zasądzenie od pozwanej kwoty 80 387 zł tytułem zachowku. Sąd okręgowy ustalił, że nie można powódce przypisać jakiegokolwiek zachowania, o którym mowa w art. 1008 kodeksu cywilnego (k.c.), usprawiedliwiającego wydziedziczenie. Powódka miała chłodne relacje z ojcem, ale nie zerwała z nim więzi. Nie dopuściła się względem spadkodawcy jakiegokolwiek przestępstwa. Jej zachowanie też nie wyczerpywało znamiona uporczywego postępowania w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub rażącej obrazy czci. Sąd okręgowy uwzględnił żądanie pozwu. Od wyroku apelację wniosła pozwana.

Sąd apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Za chybione uznał zarzuty zmierzające do podważenia ustaleń sądu I instancji co do zachowania powódki względem spadkodawcy i ich wzajemnych stosunków. Zachowanie powódki, mimo związanego z postępowaniem ojca konfliktu córki i ojca oraz mimo ograniczonych kontaktów rodzinnych, nie wyczerpywało w dacie sporządzenia testamentu wymogów uporczywego niedopełniania względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Trzeba podkreślić, że zerwanie kontaktów pomiędzy powódką a jej ojcem nie było jednostronną reakcją na konflikt, zawinioną i spowodowaną wyłącznie przez powódkę. Z tych względów pozwana nie udowodniła, aby w dacie sporządzenia przez ojca testamentu zostały spełnione przesłanki wydziedziczenia ustanowione przepisem art. 1008 k.c. Ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających wydziedziczenie obciążał, zgodnie z art. 6 k.c., pozwaną, bowiem ona wywodziła skutki prawne z faktu złożenia przez spadkodawcę oświadczenia o wydziedziczeniu powódki. Nieskuteczna jest zatem obrona pozwanej, że powódce nie przysługuje zachowek wobec jej wydziedziczenia przez spadkodawcę. W konsekwencji na podstawie przepisu art. 991 par. 1 k.c. powódka jest osobą uprawnioną do zachowku po zmarłym ojcu.

W związku z tym istota sporu sprowadza się do kwestii, czy powódce przysługuje roszczenie o zapłatę dochodzonej sumy pieniężnej jako potrzebnej do pokrycia zachowku. Zgodnie z art. 991 par. 1 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się - jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Ustalenie wysokości zachowku składa się z trzech operacji: z ustalenia udziału spadkowego, stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku, z ustalenia substratu zachowku, z pomnożenia sumy pieniężnej wyrażającej wartość substratu zachowku przez ułamek odpowiadający udziałowi stanowiącemu podstawę do obliczenia zachowku. W dalszej kolejności należy ustalić, czy powódka może żądać od pozwanego, jako spadkobiercy, wypłacenia dochodzonej sumy zachowku w związku z darowizną otrzymaną za życia spadkodawcy.

Trafny jest zarzut apelacji, że w danej sprawie nie zostały poczynione ustalenia co do wyżej wskazanych kwestii. W konsekwencji, skoro nie dokonano ustaleń niezbędnych dla wyliczenia zachowku i obliczenia, czy powódce przysługuje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości - to doszło do nierozpoznania sprawy. W toku dalszego postępowania powódka powinna udowodnić okoliczności niezbędne do ustalenia wysokości zachowku, biorąc pod uwagę, że wartość stanu czynnego spadku ustala się przez zestawienie wszystkich należących do spadku praw według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

W myśl art. 991 par. 2 k.c. uprawnionemu przysługuje przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia, jeżeli nie otrzymał on należnego mu zachowku w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu. Przepis art. 1008 k.c. przewiduje wydziedziczenia, stanowiąc, iż spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku: wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo dopuścił się względem spadkodawcy, albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Spadkobierca może jednak żądać ustalenia, że wydziedziczenie jest bezpodstawne.