Kiedy przedsiębiorca może żądać wznowienia zakończonej sprawy

Przedsiębiorcy dochodzący swoich roszczeń przed sądem nie mogą czuć się pewnie nawet wówczas, gdy sąd wyda wyrok zgodnie z ich żądaniem. Strona przeciwna, bardzo często inny przedsiębiorca, może bowiem odwołać się do sądu wyższej instancji, co o kolejne kilka, a nawet kilkanaście miesięcy wydłuży sądowy spór. Nawet jednak wydanie ostatecznego wyroku przez sąd odwoławczy nie daje przedsiębiorcy pewności, że sprawa zostanie zakończona. Polska procedura cywilna przewiduje bowiem wznowienie postępowania.

Wznowienie postępowania to instytucja prawa procesowego, która daje możliwość uchylenia prawomocnego orzeczenia sądu i ponownego rozpoznania sprawy wskutek zaistnienia nadzwyczajnych przyczyn. Skarga o wznowienie postępowania przysługuje zawsze od orzeczenia prawomocnego, zawierającego rozstrzygnięcie co do istoty sprawy. Warunek ten spełniają przede wszystkim: wyroki, nakazy zapłaty w postępowaniu upominawczym i nakazowym, postanowienia rozstrzygające istotę sprawy w postępowaniu nieprocesowym oraz postanowienia uznające orzeczenia sądów zagranicznych.

Orzeczenie Trybunału

Postępowanie może być wznowione także wtedy, gdy postępowanie sądowe zakończyło się postanowieniem. Dotyczy to jednak wyłącznie sytuacji, w której Trybunał Konstytucyjny orzeknie o niekonstytucyjności aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane postanowienie. Przedsiębiorcy powinni pamiętać przy tym, że wyrok TK nie może zamiast uznania aktu normatywnego za niezgodny z konstytucją stwierdzać jedynie niezgodną z konstytucją określoną interpretację tego przepisu. W uchwale siedmiu sędziów z 17 grudnia 2009 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że takie orzeczenie Trybunału nie może być podstawą wznowienia postępowania.

Jeżeli przedsiębiorca chce wznowić postępowanie z uwagi na orzeczenie przez TK o niezgodności przepisu, na podstawie którego sąd wydał wyrok, z którego przedsiębiorca jest niezadowolony, to powinien on złożyć swój wniosek w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału. Jeżeli jednak przedsiębiorca chce wznowić postępowanie, które nie zostało jeszcze prawomocnie zakończone, ponieważ jedna ze stron wniosła odwołanie, to termin trzech miesięcy na wznowienie postępowania liczy się od dnia, w którym sąd odwoławczy wydał na posiedzeniu postanowienie o odrzuceniu środka odwoławczego. Jeżeli swoje postanowienie sąd wydał na posiedzeniu niejawnym, to termin trzech miesięcy biegnie od dnia, w którym postanowienie to zostało doręczone.

Sądem właściwym do rozpoznania sprawy o wznowienie postępowania jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie. Jeżeli jednak przedsiębiorca zaskarżył orzeczenia sądów różnych instancji, to właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd wyższej instancji.

- po takim terminie od uprawomocnienia się wyroku nie można złożyć skargi o wznowienie postępowania gospodarczego

Błędy sądu

Wznowienie postępowania przez przedsiębiorcę możliwe jest także w przypadku, gdy wydany wyrok jest nieprawidłowy z uwagi na błędy, jakich dopuścił się sąd. Chodzi tu przede wszystkim o sytuację, gdy orzekający sąd był nienależycie obsadzony. Jeżeli więc wyrok został wydany przez trzech sędziów, a zgodnie z procedurą cywilną powinien go wydać jeden sędzia, to przedsiębiorca będzie mógł żądać wznowienia postępowania.

Podobnie wznowienie postępowania będzie też możliwe, jeżeli w sprawie orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a przedsiębiorca nie mógł domagać się wyłączenia sędziego przed uprawomocnieniem się wyroku. Wyłączeniu takiemu sędzia podlega w sprawie, w której jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy wpływa na jego prawa lub obowiązki. Powiązania sędziego z przedmiotem sprawy poprzez osoby, które w niej występują, powodują ponadto wyłączenie sędziego lub ławnika w sprawach ich małżonków - także byłych, dzieci, wnuków, rodziców, dziadków, a także powinowatych w linii prostej - np. teściów, małżonków dzieci. Sędzia nie może też rozpoznać sprawy krewnych bocznych do czwartego stopnia - rodzeństwa, jego dzieci i wnuków i powinowatych bocznych do drugiego stopnia - małżonków, rodzeństwa i rodzeństwa małżonka oraz osób przysposobionych i tych, nad którymi sędzia sprawuje opiekę lub kuratelę - również po ich ustaniu. Wyłączenie sędziego lub ławnika z mocy ustawy obejmuje ponadto osoby, które działają lub występowały wcześniej w danej sprawie w charakterze pełnomocnika przedsiębiorcy lub jego procesowego przeciwnika. Wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziego wyższej instancji następuje także wtedy, gdy brał on udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia w instancji niższej. Z tego samego powodu sędzia, który rozstrzygał w sprawie objętej skargą o wznowienie, nie może orzekać co do tej skargi.

Wznowienie postępowania dopuszczalne jest nie tylko w sytuacjach, gdy wyrok zawiera wady na skutek błędów popełnionych przez sąd.

Nienależyte reprezentowanie

Przedsiębiorca może żądać wznowienia postępowania także wówczas, gdy błędu dopuści się jedna ze stron sporu. Nawet jeżeli błąd został popełniony przez niego samego. Jedną z takich przyczyn wznowienia postępowania jest brak zdolności sądowej lub procesowej jednej ze stron postępowania. Brak zdolności sądowej oznacza, że dany podmiot nie może występować w procesie w charakterze strony. Zdolność procesowa to zdolność do samodzielnego dokonywania czynności procesowych w postępowaniu cywilnym.

Inną przyczyną wznowienia postępowania jest nienależyte reprezentowanie strony oraz pozbawienie jej możności działania. Przedsiębiorca może być nienależycie reprezentowani m.in. wówczas, gdy w nieprawidłowy sposób został umocowany pełnomocnik, który działał za niego w procesie. Może dotyczyć to sytuacji, gdy pełnomocnictwo podpisze osoba, które nie ma uprawnień do reprezentacji spółki, albo gdy pełnomocnictwo do reprezentacji spółki przed sądem powinno być podpisane przez dwóch członków zarządu, a podpisał je tylko jeden z nich.

Żądanie wznowienia postępowania z powodu nieważności wywołanej brakiem należytej reprezentacji może wysunąć jedynie ten przedsiębiorca, który był nienależycie reprezentowany. Przyczyna ta nie może jednak zostać skutecznie podniesiona w skardze o wznowienie postępowania, jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe.

Ostatnią podstawą wznowienia postępowania z powodu jego nieważności jest pozbawienie strony możności działania. Ale tylko wtedy, jeżeli nastąpiło to wskutek naruszenia przepisów prawa przez sąd lub przez drugą stronę. Chodzi o wszystkie przypadki, gdy postępowanie odbyło się bez udziału strony domagającej się wznowienia, mimo że powinno być przeprowadzone w jej obecności. Jeśli jednak przed uprawomocnieniem się wyroku niemożność działania ustała, podstawa taka nie może być powołana.

Nowe okoliczności

Wznowienie postępowania możliwe jest także w sytuacji, gdy wyrok został oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazującym wyroku karnym, następnie uchylonym. Fakt podrobienia lub przerobienia dokumentu, jeżeli nie został stwierdzony w postępowaniu karnym, podlega badaniu w postępowaniu wywołanym skargą o wznowienie postępowania. Przedsiębiorca może złożyć skargę o wznowienie postępowania także w sytuacji, gdy wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa, np. przekupienia sędziego lub świadka. W takiej sytuacji wznowienie postępowania dopuszczalne jest jedynie wówczas, gdy czyn został ustalony prawomocnym wyrokiem skazującym, chyba że postępowanie karne nie może być wszczęte lub że zostało umorzone z innych przyczyn niż brak dowodów - np. gdy oskarżony się ukrywa.

Przedsiębiorca, który jest niezadowolony z prawomocnego rozstrzygnięcia sądu może także żądać wznowienia postępowania, jeżeli już po wydaniu wyroku wykrył takie okoliczności faktyczne lub środki dowodowe, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których nie mógł skorzystać w poprzednim postępowaniu. Okoliczności i dowody później wykryte to takie, które w poprzednim postępowaniu w ogóle nie zostały ujawnione i nie były znane stronom. Podobnie będzie w sytuacji, gdy przedsiębiorca wykryje w późniejszym terminie inny wyrok, który dotyczy tej samej sprawy. W tym wypadku przedmiotem rozpoznania przez sąd będzie nie tylko zaskarżony wyrok, lecz także inne prawomocne wyroki dotyczące tego samego stosunku prawnego.

W takich wypadkach właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd, który ostatnio orzekał co do istoty sprawy.

ma strona na złożenie skargi o wznowienia postępowania

Termin na skargę

Przedsiębiorca, który chce złożyć skargę o wznowienie postępowania, powinien to zrobić w terminie trzymiesięcznym. Termin ten liczy się od dnia, w którym przedsiębiorca dowiedział się o podstawie wznowienia. Jeżeli podstawą ma być pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji - od dnia, w którym przedsiębiorca, jego organ lub przedstawiciel ustawowy dowiedzieli się o wyroku.

W odróżnieniu od zwykłych spraw cywilnych, w postępowaniu gospodarczym, w którym najczęściej rozstrzygane są spory pomiędzy przedsiębiorcami, niedopuszczalne jest wznowienie postępowania po upływie dwóch lat od uprawomocnieniu się wyroku. Wyjątek od tej zasady stanowią sytuacje, w których przedsiębiorca był pozbawiony możności działania lub nie był należycie reprezentowany w procesie.

Warunki pozwu

Skarga o wznowienie powinna czynić zadość warunkom pozwu. Do skargi należy nadto dołączyć pełnomocnictwo, jeżeli pismo wnosi pełnomocnik, który przedtem nie złożył pełnomocnictwa. Skarga o wznowienie postępowania podlega opłacie takiej jak pozew.

Rozstrzygnięcie sądu

Wniesienie skargi o wznowienie postępowania co do zasady nie tamuje wykonania zaskarżonego wyroku. Jeżeli jednak przedsiębiorca uprawdopodobni, że na skutek wykonania wyroku grozi mu niepowetowana szkoda, to sąd może wstrzymać wykonanie wyroku. Do tego konieczne jest jednak złożenie wniosku przez przedsiębiorcę. Wniosek ten nie zostanie jednak uwzględniony przez sąd, jeżeli strona przeciwna złoży odpowiednie zabezpieczenie.

W wyniku skutecznego wniesienia skargi o wznowienie postępowania sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla wskazana przez skarżącego przedsiębiorcę podstawa wznowienia.

Po rozpoznaniu sprawy sąd albo oddala skargę o wznowienie, albo uwzględniając ją zmienia zaskarżone orzeczenie, albo je uchyla i w razie potrzeby pozew odrzuca lub postępowanie umarza. Uchylając lub zmieniając wyrok, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego. Nie wyłącza to oczywiście możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku.

W żadnym przypadku niedopuszczalne jest dalsze wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym na skutek skargi o wznowienie.

Arkadiusz Jaraszek

arkadiusz.jaraszek@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 399-416¹ i art. 479²² ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).