Za słupy na działce nie ma dodatkowego odszkodowania

Tysiące nieruchomości w Polsce nie może być wykorzystanych zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem ani sprzedanych po cenach rynkowych, ponieważ znajdują się na nich urządzenia przesyłowe. Niektórzy właściciele chcą zminimalizować powstałe w ten sposób straty. Decydują się nie tylko skłonić zakłady energetyczne lub gazociągowe do ustanowienia odpłatnej służebności przesyłu, ale też próbują wyegzekwować odszkodowania za zmniejszenie wartości gruntu.

W jednym ze sporów sądowych powstałych na tym tle w ostatnim czasie stanowisko zajął Sąd Najwyższy. Orzekł, że właścicielowi nieruchomości nie przysługuje roszczenie o naprawienie szkody z powodu obniżenia wartości gruntu przez stojące tam słupy i transformatory. Jeżeli zakład energetyczny korzystał z działki w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu, to nie ma nawet znaczenia, że nie pytał właściciela o zgodę na ich budowę.

Będące przyczynkiem do wydania uchwały zagadnienie prawne powstało na kanwie sprawy Stanisławy S., właścicielki dwóch działek. Pozwała ona przedsiębiorstwo energetyczne o odszkodowanie za spowodowanie obniżenia wartości rynkowej jej nieruchomości. Miało do tego dojść w następstwie zbudowania na jej działkach infrastruktury służącej do przesyłu energii elektrycznej (linie wraz ze słupami i stacją transformatorową). Z usytuowaniem tych urządzeń wiąże się konieczność istnienia strefy ochronnej, która znacząco ogranicza możliwość zagospodarowania nieruchomości. Rozpoznający powództwo sąd rejonowy stwierdził, że umiejscowienie na nieruchomości powódki - bez jej zgody - tych urządzeń doprowadziło do pogorszenia rzeczy i w rezultacie do spadku jej wartości rynkowej. Na tej podstawie przyznał Stanisławie S. ponad 31 tys. zł tytułem odszkodowania.

Rozpoznający apelację od wyroku sąd okręgowy doszedł do wniosku, że dla istnienia roszczenia o naprawienie szkody z tytułu pogorszenia rzeczy istotne jest to, czy stan powodujący to pogorszenie uzyskał cechę pewnej trwałości i nieodwracalności. Ma to miejsce wtedy, gdy właściciel nie może żądać od posiadacza przywrócenia stanu zgodnego z prawem (art. 222 par. 2 kodeksu cywilnego).

Sąd II instancji zdecydował się jednocześnie przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozpoznania zagadnienie prawne. Zadał pytanie, czy właścicielowi nieruchomości przysługuje w stosunku do osoby będącej jej posiadaczem zależnym w złej wierze (czyli w tym przypadku przedsiębiorcy przesyłowego), które to posiadanie odpowiada służebności przesyłu, roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy (art. 225 w zw. z art. 230 k.c.).

SN doszedł do podobnych wniosków co sąd okręgowy. Szkoda w postaci zmniejszenia wartości nieruchomości występuje wtedy, gdy tego rodzaju obniżka ma charakter trwały i nieodwracalny. Nie można natomiast ocenić trwałości pogorszenia, gdy właścicielowi przysługuje roszczenie negatoryjne i może on doprowadzić do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. Z tego względu dopóki przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać pieniężnego naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń elektroenergetycznych. Jego utrata wiąże się z reguły z uzyskaniem przez przedsiębiorstwo energetyczne tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości (umownego, administracyjnego, sądowego), a to jest z kolei związane z obowiązkiem zapłaty właścicielowi odpowiedniego ekwiwalentu, co także wyklucza odszkodowanie.

Choć roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy nie ma charakteru odszkodowawczego, gdyż jego wysokość nie zależy od tego, czy właściciel poniósł jakikolwiek uszczerbek, to może ono realizować różne cele gospodarcze, w tym kompensować koszty, które właściciel poniósł przez to, że był np. zmuszony do korzystania z cudzej nieruchomości zamiast własnej albo utracił korzyści, jakie by uzyskał, wynajmując albo wydzierżawiając rzecz.

SN uznał, że uszczerbek właściciela związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie zbudowania na niej i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych jest rekompensowany świadczeniem, jakie może on uzyskać za obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. Wynagrodzenie za ustanowienie służebności powinno równoważyć wszelki uszczerbek związany z trwałym obciążeniem nieruchomości.

Jest to roszczenie przysługujące właścicielowi, którego prawo jest naruszane w inny sposób niż przez pozbawienie go władztwa nad rzeczą. Może on domagać się od osoby, która ingeruje w jego własność i dokonuje naruszeń, przywrócenia stanu zgodnego z prawem lub zaniechania dalszych naruszeń.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Uchwała Sądu Najwyższego z 8 września 2011 r., sygn. akt III CZP 43/11.