Trzeba wykazać świadome działanie

Skarga pauliańska, uregulowana w art. 527 i nast. kodeksu cywilnego, to jeden z prawnych instrumentów ochrony wierzyciela przed skutkami niewypłacalności dłużnika. Pozwala wierzycielowi żądać przed sądem uznania czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną w stosunku do niego, jeśli na podstawie tej czynności osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową. Do pokrzywdzenia wierzyciela dochodzi, gdy w następstwie czynności prawnej dłużnik stał się niewypłacalny lub niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed jej dokonaniem.

Uznanie przez sąd, iż dana czynność prawna jest bezskuteczna w stosunku do wierzyciela oznacza, że może on dochodzić zaspokojenia swojej wierzytelności bezpośrednio ze składników majątku dłużnika, które wskutek zakwestionowanej czynności wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły. Jeżeli zatem czynnością uznaną za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela byłaby przykładowo umowa sprzedaży nieruchomości, to wierzyciel mógłby zaspokoić swoje roszczenie wprost z tej nieruchomości, mimo że faktycznie nie jest już ona własnością dłużnika. W stosunku do wierzyciela działa bowiem fikcja, jak gdyby skutki czynności dokonanej przez dłużnika nie nastąpiły. Należy jednak podkreślić, że uznanie czynności za bezskuteczną na podstawie skargi pauliańskiej ma skutek jedynie wobec wierzyciela i nie niweczy samej czynności (umowy), która nadal funkcjonuje w obrocie prawnym.

Warunkiem skorzystania ze skargi pauliańskiej jest wykazanie przez wierzyciela, że działanie dłużnika było świadome. Należy dowieść, że dłużnik - dokonując czynności - wiedział o takim uszczupleniu swojego jego majątku, które może utrudnić wierzycielowi zaspokajanie jego roszczeń. Wierzyciel musi też wykazać, że osoba trzecia wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o zamiarze pokrzywdzenia swoich wierzycieli przez dłużnika w efekcie dokonania określonej czynności.

W praktyce wykazanie powyższych okoliczności może być niezwykle trudne, a ochrona wierzyciela iluzoryczna. Ustawodawca przewidział więc pewne ułatwienia, które poprawiają pozycję wierzyciela. I tak, jeżeli dłużnik dokonuje czynności prawnej z osobą będącą z nim w bliskim stosunku (np. emocjonalnym lub majątkowym) domniemywa się, że osoba ta wiedziała o zamiarze pokrzywdzenia wierzyciela przez dłużnika. Podobnie w przypadku, gdy stroną czynności jest przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych. Jeszcze dalej idzie ochrona wierzyciela w przypadku, gdy na skutek czynności dokonanej z dłużnikiem osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, np. na podstawie umowy darowizny. W takim przypadku stan wiedzy osoby obdarowanej o zamiarze pokrzywdzenia wierzyciela przez dłużnika w ogóle nie ma znaczenia.

Powództwo ze skargi pauliańskiej wytacza się nie przeciwko dłużnikowi, ale przeciwko osobie trzeciej, na którą dłużnik przeniósł składniki swojego majątku. Jeżeli zaś osoba ta rozporządziła tym majątkiem dalej, to przy spełnieniu dodatkowych przesłanek można wystąpić również przeciwko tej kolejnej osobie. Wierzyciel może dochodzić uznania czynności za bezskuteczną na podstawie skargi pauliańskiej jedynie w terminie 5 lat od daty jej dokonania.

Skarga pauliańska jest instrumentem często wykorzystywanym w profesjonalnym obrocie gospodarczym. Pozwala przeciwdziałać skutkom nielojalnego zachowania kontrahentów (dłużników), którzy, nierzadko działając w porozumieniu z osobą trzecią, wyzbywają się majątku, by uniemożliwić wierzycielom zaspokojenie ich roszczeń. W razie bowiem uwzględnienia skargi wierzyciel może prowadzić egzekucję wprost ze składników majątku dłużnika, których się on wyzbył poprzez dokonanie zakwestionowanej czynności. W ten sposób wierzyciel może uzyskać zaspokojenie roszczeń, które w innym wypadku, nawet mimo stwierdzenia ich prawomocnym orzeczeniem sądu, byłyby po prostu nie do wyegzekwowania.

@RY1@i02/2011/220/i02.2011.220.21500020b.802.jpg@RY2@

Katarzyna Kucharczyk, radca prawny w departamencie postępowań spornych w CMS Cameron McKenna

POL