Czy działalność gospodarcza musi się pokrywać ze statutową

Ustawa o fundacjach pozwala na prowadzenie przez fundacje działalności gospodarczej, ale tylko w rozmiarach służących realizacji jej celów (art. 5 ust. 5). Aby fundacja mogła prowadzić działalność gospodarczą, powinna po pierwsze zawrzeć w statucie postanowienia dotyczące prowadzenia działalności, po drugie przeznaczyć środki majątkowe w wysokości co najmniej 1000 złotych, po trzecie uzyskać wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Warunki powyższe muszą być spełnione w momencie rozpoczynania działalności gospodarczej. Natomiast po rozpoczęciu tej działalności fundacja musi przestrzegać właściwego stosunku ekonomicznego działalności gospodarczej do działalności statutowej. Jeżeli fundacja ma prowadzić działalność gospodarczą, to tylko w rozmiarach służących realizacji jej celów. Środki finansowe uzyskane z działalności gospodarczej powinny tylko uzupełniać środki pochodzące z innych źródeł, przeznaczone na działalność statutową.

Zrozumienie, co oznacza ograniczenie określone w ustawie przez zwrot: "w rozmiarach służących realizacji jej celów", nie jest łatwe. Z pewnością nie chodzi ustawodawcy o to, aby działalność gospodarcza fundacji co do rodzaju pozostawała w ścisłym związku z prowadzoną działalnością statutową. Byłoby to bowiem niczym nieuzasadnione ograniczenie swobody działalności gospodarczej, a prawo do prowadzenia działalności gospodarczej nie powinno być interpretowane wąsko, w przeciwieństwie do wszelkich reżimów i ograniczeń dotyczących tej działalności, które należy interpretować zawężająco (SN w uzasadnieniu uchwały z 13 marca 2002 r. III ZP 21/01 -OSNP 2002 nr 12, poz. 280). Podporządkowanie rozmiarów działalności gospodarczej realizowanym przez fundację celom nie stwarza także bezwzględnej konieczności przedmiotowego rozdzielenia tych sfer działania. Taki wymóg byłby zdecydowanie pozaustawowym kryterium.

Brak jest zatem ustawowych przeszkód, aby przedmiot działalności gospodarczej pokrywał się z przedmiotem działalności statutowej fundacji, aczkolwiek w takiej sytuacji trudniej jest określić tę granicę, o której mowa w art. 5 ust. 5 ustawy. Na pewno jednak działalność gospodarcza nie może stanowić wyłącznego zadania fundacji. Fundacja nie jest formą prawną przewidzianą tylko do prowadzenia działalności gospodarczej, może być ustanowiona dla realizacji celów społecznie lub gospodarczo użytecznych zgodnych z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej.

Zagadnienie dopuszczalności pokrywania się celu fundacji z przedmiotem zamierzonej działalności gospodarczej jest rozbieżnie interpretowane w orzecznictwie. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 20 stycznia 1998 r., I CKN 417/97 (OSNC 1998, nr 10, poz. 157), przyjął, że "działalność gospodarcza fundacji nie może być co do rodzaju i zakresu tożsama czy też zbieżna z działalnością statutową fundacji, prowadziłoby to bowiem do sprzeczności z art. 1 ustawy o fundacjach, polegającej na zbieżności danego rodzaju działalności statutowej z dochodową działalnością fundacji". Jednak w późniejszym postanowieniu z 30 listopada 2000 r. (I CKN 886/98) SN stwierdził jednoznacznie, że z "ustawowego wymagania prowadzenia działalności gospodarczej w rozmiarach służących realizacji celów fundacji nie wynika bezwzględny zakaz pokrywania się przedmiotu działalności gospodarczej fundacji z przedmiotem jej działalności statutowej". Ze stanowiskiem, że brak jest ustawowego zakazu, należy się zgodzić. Wydaje się jednak, że ustawa powinna zawierać jednoznaczne postanowienia co do tego, czy przedmiotem działalności gospodarczej mogą być takie same dziedziny działalności jak cele statutowe.

W przypadku prowadzenia działalności gospodarczej tożsamej co do rodzaju z celem statutowym ocena akcesoryjności tych dwóch sfer jest praktycznie niemożliwa, gdyż nie bardzo wiadomo, co miałoby stanowić o dopuszczalnej granicy prowadzenia działalności gospodarczej. Przychód z działalności gospodarczej może, a nawet powinien być w całości przeznaczony na realizację celu statutowego. Jeśli zatem tak się dzieje, trudno zarzucić fundacji przekroczenie tej granicy, nawet jeśli jest to przychód znaczny. Nie można także na podstawie ustawy przyjąć, iż przychód z działalności gospodarczej nie może przewyższać środków finansowych pozyskiwanych z innych źródeł na działalność statutową fundacji.

Jak zatem ocenić, czy fundacja nie przekracza granicy, o której mowa w art. 5 ustawy o fundacjach? Wydaje się, że jest to możliwe tylko wtedy, gdy skala działalności gospodarczej i w efekcie uzyskany z niej przychód przeznaczany jest ponadto na cele inne niż statutowe, w tym na przykład na pomnażanie majątku fundacji niewspółmiernie do potrzeb związanych z realizacją celów statutowych. Miarodajna ocena, czy wyznaczone w art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach granice działalności gospodarczej są przestrzegane i zachowana jest akcesoryjność tej działalności względem działalności statutowej, może opierać się na informacji zawartej w rocznym sprawozdaniu z działalności fundacji. Fundacje muszą bowiem zawrzeć w nim, jeżeli prowadzono działalność gospodarczą, wynik finansowy tej działalności oraz procentowy stosunek przychodu osiągniętego z działalności gospodarczej do przychodu osiągniętego z pozostałych źródeł.

Jakkolwiek ustawa milczy na ten temat, to wydaje się słuszne, aby przyjąć, że stosunek ten powinien być maksymalnie jak 50:50, czyli nie może przekraczać 50 proc. przychodów z innych źródeł. Jeśli zatem przychód z działalności gospodarczej będzie stanowił ponad połowę całkowitego przychodu fundacji, czyli będzie wyższy od przychodu z innych źródeł, można wtedy uznać, że nastąpiło zachwianie tych proporcji, a w konsekwencji przekroczenie dopuszczalnej przez ustawę granicy. Na przychody spoza działalności gospodarczej składają się: otrzymane środki pieniężne i inne aktywa finansowe ze źródeł określonych odrębnymi przepisami prawa i statutem, w tym składki statutowe, nieodpłatnie otrzymane składniki majątku, a także kwoty należne ze sprzedaży składników majątku oraz przychody finansowe, dotacje i subwencje. Powstaje jednak kolejne, pytanie, czy ostateczny wynik tych przychodów, z którym miałyby być porównywane przychody z działalności gospodarczej, należy ustalać po odliczeniu kosztów działalności fundacji czy też przed ich odliczeniem. Do kosztów działalności fundacji zalicza się koszty związane z realizacją zadań statutowych, w tym także świadczenia określone statutem. Za koszty uważa się również koszty administracyjne jednostki, a w szczególności wynagrodzenia oraz ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia na rzecz pracowników i innych osób, odpisy amortyzacyjne lub umorzeniowe środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, zużycie materiałów i energii, usługi obce oraz pozostałe koszty o charakterze administracyjnym. Mimo nasuwających się wątpliwości brak jest jednak uzasadnienia dla przyjęcia, że koszty działalności fundacji pochodzą tylko z przychodów innych niż z działalności gospodarczej. Zatem ocena zachowania wymaganej ustawą proporcjonalności powinna być raczej dokonywana na podstawie łącznych przychodów przed ich jakimkolwiek przeznaczeniem i odliczeniem kosztów.

Spełnienie warunków ustawowych związanych z legalnym podejmowaniem działalności gospodarczej przez fundacje nie oznacza, że fundacja staje się przedsiębiorcą. Spełnienie tych warunków umożliwia jedynie legalne podjęcie działalności gospodarczej w przyszłości. Spełnienie warunków, tj. prawna możliwość prowadzenia działalności gospodarczej przez fundacje, nie może być interpretowane w ten sposób, że fundacja to podmiot, który prowadzi działalność gospodarczą. Istotą fundacji i zasadniczym celem jest prowadzenie działalności statutowej, a działalność gospodarcza ma jedynie tworzyć warunki realizacji celów statutowych i uzupełniać środki na działalność statutową. W doktrynie polskiej dominuje pogląd, zgodnie z którym prowadzenie działalności gospodarczej nie może być samoistnym celem fundacji. Stosunek działalności statutowej do działalności gospodarczej przedstawiany jest w różny sposób, na przykład jako "uboczny kierunek działalności" czy "podrzędny charakter działalności" (m.in. H. Cioch, Fundacje prowadzące działalność gospodarczą, PiP 1998, z. 11, s. 78). W razie przekroczenia tych granic, znajdzie zastosowanie regulacja zawarta w art. 12 ustawy o fundacjach, dotycząca zgodności działania fundacji z przepisami prawa i sądowego nadzoru nad działalnością fundacji. Do oceny, czy fundacja nie przekracza dopuszczalnej granicy prowadzenia działalności gospodarczej, uprawniony jest przede wszystkim tzw. właściwy minister, który otrzymuje od fundacji roczne sprawozdania z działalności, teoretycznie także każdy, kto w wyniku ogłoszenia sprawozdania przez fundację uzyska taką informację.

@RY1@i02/2011/187/i02.2011.187.210.006a.001.jpg@RY2@

Anna Gnys, główny specjalista w departamencie sądów powszechnych Ministerstwa Sprawiedliwości

Anna Gnys

główny specjalista w departamencie sądów powszechnych Ministerstwa Sprawiedliwości

Ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (t.j. Dz.U. z 1991 r. nr 46, poz. 203 z późn. zm.).