Wykonawca robót budowlanych może odpowiadać za skutki działania siły wyższej

Zasadniczą przesłanką odpowiedzialności wykonawcy robót budowlanych jest odpowiedzialność ukształtowana w oparciu o ogólne zasady wyrażone w art. 471 i 472 kodeksu cywilnego. Zgodnie z nimi dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Ponadto, jeśli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności. Jest to zatem odpowiedzialność oparta na zawinionym zachowaniu wykonawcy, wyrażającym się w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania.

Niewykonanie zobowiązania następuje wówczas, gdy świadczenie nie zostało zrealizowane, i jednocześnie występują przyczyny, z powodu których to już nie nastąpi. Jeżeli realizacja świadczenia nadal jest możliwa, a wykonawca go nie wykonuje z przyczyn, za które odpowiada, mamy do czynienia ze zwłoką, czyli z opóźnieniem kwalifikowanym powstałym z przyczyn zawinionych. Gdy jednak umowa o roboty budowlane uprawnia zamawiającego do odstąpienia na wypadek zwłoki o ściśle określonych rozmiarach, to w razie odstąpienia od umowy na skutek bezskutecznego upływu terminu dochodzi do niewykonania zobowiązania.

Natomiast nienależytym wykonaniem zobowiązania określamy każde, choćby najlżejsze, uchybienie zobowiązaniu przez dłużnika i to niezależnie od tego, na czym miałoby polegać. Chodzi tu o każdą rozbieżność, która wystąpi pomiędzy prawidłowym spełnieniem świadczenia, czyli zgodnym z treścią zobowiązania, a rzeczywistym zachowaniem się dłużnika (E.Gniewek, "Lomentarz do K.C.", C.H.Beck 2006, str.804).

Zgodnie z art. 473 par. 1 k.c. wykonawca może przez umowę przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie lub za nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, za które na mocy ustawy odpowiedzialności nie ponosi. A zatem w pierwszym rzędzie można rozszerzyć odpowiedzialność na szkody powstałe z powodów niezawinionych przez wykonawcę, czyli na skutek działania osób trzecich, z którymi nie łączy go umowa, oraz z powodu przypadku lub siły wyższej. Za okoliczności siły wyższej uznaje się okoliczności o charakterze zewnętrznym, mające nadzwyczajny charakter, niedające się przewidzieć oraz którym nie można zapobiec. W szczególności są to zdarzenia o charakterze katastrof przyrodniczych (np. powodzie, huragany, trzęsienia ziemi itp.) lub nadzwyczajne zaburzenia życia zbiorowego (wojna, stan wyjątkowy, ogłoszenie stanu klęski żywiołowej).

W przypadku robót budowlanych szczególnie rygorystyczne dla wykonawcy byłoby wykluczenie możliwości powoływania się na warunki pogodowe jako przyczynę niewykonania robót, w następstwie czego zamawiający poniósł szkodę, np. nie mogąc eksploatować obiektu. Od siły wyższej należy odróżnić przypadek, czyli zdarzenie, które zaistniało samoczynnie, za którego powstanie nikt nie ponosi odpowiedzialności. Siła wyższa jest kwalifikowaną formą przypadku. Elementem różnicującym jest brak cechy nadzwyczajności, stanowiącej zasadnicze znamię siły wyższej. Jest to dość istotne rozróżnienie z punktu widzenia precyzyjności ujęcia zapisów o ograniczeniu odpowiedzialności. Jeżeli zamieścimy w umowie postanowienia o tym, iż wykonawca nie może powoływać się na siłę wyższa, nie oznacza to, że odpowiada za każdą przeszkodę pogodową wstrzymującą roboty. Dla przykładu - silne opady śniegu w kwietniu są nietypowym, rzadko występującym zdarzeniem losowym, lecz niekoniecznie muszą mieć nadzwyczajny charakter. Ryzyko ich wystąpienia jest wydarzeniem noszącym jednak pewne cechy prawdopodobieństwa, jest to zdarzenie rzadkie, lecz nie musi być nadzwyczajne - wszystko zależy od stopnia ich nasilenia i wymaga indywidualnej oceny. W tej sytuacji klauzula, że wykonawca odpowiada także za szkody powstałe wskutek oddziaływania okoliczności siły wyższej, nie musi oznaczać, że odpowiada za szkody powstałe z powodu niemożności wykonywania robót na skutek opadów śniegu w kwietniu.

W przypadku rozszerzenia odpowiedzialności na szkody powstałe na skutek działania osób trzecich, typowym przykładem będzie ustanowienie odpowiedzialności generalnego wykonawcy koordynującego roboty podwykonawców za szkody wyrządzone przez tych podwykonawców, z którymi nie łączą go umowy podwykonawcze i odnośnie których wywiązał się z obowiązku należytej koordynacji.

Należy jednak pamiętać, że nieprzekraczalną granicą rozszerzania odpowiedzialności jest wina umyślna. Zgodnie z art.473 par. 2 k.c nieważne jest bowiem zastrzeżenie, że dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę, którą może wyrządzić wierzycielowi umyślnie. Nieważność zastrzeżenia wyłączającego odpowiedzialność dłużnika za szkodę wyrządzoną umyślnie stosownie do art. 473 par. 2 k.c. dotyczy również odpowiedzialności wykonawcy za osoby trzecie (wyrok SA w Gdańsku z 25 października 1996 r., I ACr 822/96.).

W przypadku wykazania, iż szkoda powstała na skutek winy umyślnej, wykonawca nie będzie ponosił odpowiedzialności, mimo iż wynika ona z zawartej umowy. Podobnie w przypadku kar umownych i odszkodowań - generalną przesłanką dochodzenia kary umownej jest wina dłużnika. Dopuszczalne jest odmienne ukształtowanie przesłanek odpowiedzialności, poprzez zastrzeżenie umowne, że wykonawca obowiązany jest zapłacić określoną sumę pieniężną w każdym przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, także wówczas gdy wykonawca za to odpowiedzialności nie ponosi. Mamy tu jednak do czynienia z odpowiedzialnością o charakterze gwarancyjnym, a nie z karą umowną.

Odpowiedzialnością wykonawcy mogą zostać objęte nawet te szkody, do powstania których przyczynił się zamawiający. Jednak wykonawca, mimo zawarcia umowy o tej treści, może powoływać się na art. 362 k.c., zgodnie z którym w takim przypadku odpowiedzialność odszkodowawcza podlega odpowiedniemu zmniejszeniu.

Innym przykładem rozszerzenia odpowiedzialności wykonawcy jest obowiązek zachowania najwyższej staranności. Zgodnie z art. 472 k.c., jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, wykonawca odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności. Jest to miernik obiektywny, ukształtowany przez przepisy prawa i przepisy wewnątrzkorporacyjne, zasady solidności zawodowej oraz ukształtowane zwyczaje rynkowe.

W przypadku wykonawców robót budowlanych należytą staranność określa się z uwzględnieniem zawodowego charakteru ich działalności. Oznacza to, że od podmiotu profesjonalnego wymaga się staranności większej niż ta, której oczekiwano by od podmiotu wykonującego podobne prace jednorazowo lub z przypadku. Na tym tle najwyższa staranność to staranność w stopniu najwyższym z możliwych do osiągnięcia w danej sytuacji od profesjonalnego wykonawcy. Z pewnością w przypadku robót budowlanych od momentu ustanowienia gospodarki rynkowej kryteria oceny zarówno należytej, jak i najwyższej staranności ulegają stałemu zaostrzeniu.

W umowie o roboty budowlane strony postanowiły, że wykonawca ponosi odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy także w przypadku, gdy będzie to następstwem:

● gwałtownych zjawisk klimatycznych o charakterze klęski żywiołowej, takich jak powódź, oberwanie chmury, huragan, ruch górotworu oraz inne nadzwyczajne ruchy tektoniczne,

● pożaru,

● strajków,

● katastrof komunikacyjnych oraz budowlanych,

● eksplozji.

Ponadto strony postanowiły, że odpowiedzialności tej nie ogranicza to, że wykonawca nie mógł przewidzieć zaistnienia przyczyn niewykonania oraz nienależytego wykonania wymienionych w tej umowie a także, iż nie ponosi odpowiedzialności za ich zaistnienie oraz iż nie był w stanie im zapobiec.

W umowie o roboty budowlane strony postanowiły, że wykonawca ponosi odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie niniejszej umowy także w przypadku, gdy będzie to następstwem zawinionego działania osób trzecich w postaci:

● wadliwie prowadzonych robót przez innych wykonawców,

● spowodowanych przez osoby trzecie kolizji komunikacyjnych lub katastrof budowlanych na terenie budowy,

● czynów niedozwolonych w postaci uszkodzenia mienia, kradzieży,

● wad dokumentacji wręczonej wykonawcy przez zamawiającego.

Ponadto strony postanowiły, że odpowiedzialności wymienionej w umowie nie ogranicza to, że wykonawca nie miał jakiejkolwiek formalnej możliwości oddziaływania na osoby odpowiedzialne za powstanie w/w zdarzeń, nie mógł tym zdarzeniom zapobiec ani też ich przewidzieć.

@RY1@i02/2011/162/i02.2011.162.210.0006.001.jpg@RY2@

Leszek Mokosa

Leszek Mokosa

główny specjalista ds. prawno-handlowych, Mostostal Warszawa

Artykuły 471, 473 i 476 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).