Postanowienie sprzeczne z ustawą wyklucza wszczęcie postępowania

Postanowienie wzorca umowy, sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy, nie może być uznane za niedozwolone postanowienie umowne (art. 385¹ par. 1 kodeksu cywilnego).

U.M. wniosła o uznanie za niedozwolone i zakazanie wykorzystywania Szkole Wyższej Rzemiosł Artystycznych w obrocie z konsumentami pięciu postanowień wzorca umownego "Umowa ze studentem". Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał je za niedozwolone i zakazał wykorzystywania następujących postanowień: "W przypadku opóźnienia wpłaty uczelnia obciąża studenta odsetkami w wysokości 12 proc. opłaty miesięcznej za każdy miesiąc zwłoki", "Niezapłacenie czesnego i odsetek do 5. dnia miesiąca, w którym czesne jest płacone, powoduje wniesienie kary umownej w wysokości 2 tys. zł", "Zaległe odsetki oraz kara umowna będą doliczane do należności za bieżący miesiąc".

Sąd apelacyjny, rozpoznając apelację, powziął wątpliwość, którą przedstawił Sądowi Najwyższemu. Chodziło o to, czy może być uznane za klauzulę niedozwoloną zgodnie z art. 385¹ par. 1 k.c. postanowienie wzorca umowy sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa.

Sąd Najwyższy przypomniał, że powództwo przeciwko przedsiębiorcy w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone może być wytoczone przez każdego, kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem (art. 479³⁸ par. 1 zd. 1 k.p.c.), a także przez wymienione w kodeksie organizacje społeczne. Z takim żądaniem można wystąpić również wtedy, gdy pozwany przedsiębiorca zaniechał stosowania wzorca umowy, jeżeli od tego zaniechania nie minęło sześć miesięcy. W razie uwzględnienia żądania sąd w sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania, zarządza publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym i przesyła odpis prawomocnego wyroku uwzględniającego powództwo prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który prowadzi jawny rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Od chwili wpisania do rejestru postanowienia wzorca umowy uznanego za niedozwolone wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie regulują przesłanek uznania postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Ma tu zastosowanie przede wszystkim art. 385¹ par. 1 k.c. Za niedozwolone może być więc uznane postanowienie wzorca umowy, które kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne), co nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Postanowienie z wzorca umowy w omawianej sprawie przewiduje karę umowną na wypadek niezapłacenia czesnego w terminie, a więc na wypadek niewykonania (nienależytego wykonania) zobowiązania pieniężnego. Takie postanowienie jest sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym art. 483 par. 1 k.c., który ogranicza możliwość zastrzegania kary umownej wyłącznie do zobowiązań niepieniężnych. Skutkiem naruszenia tego przepisu jest - według poglądu przeważającego w orzecznictwie SN - nieważność stosownego postanowienia umowy (m.in. wyrok z 7 listopada 2003 r., I CK 221/02, niepubl.). Zdaniem SN nie ma zatem potrzeby wszczynania postępowania o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone, skoro od początku jest ono nieważne. Postanowienie wzorca umowy sprzeczne z ustawą nie może bowiem wywrzeć skutku prawnego (art. 58 par. 1 k.c.) i nie może kształtować praw i obowiązków konsumenta oraz nie jest w stanie rażąco naruszyć jego interesów. Nie może też w podlegać ocenie z punktu widzenia zgodności z dobrymi obyczajami.

W konsekwencji SN uznał, że postanowienie wzorca umownego sprzeczne z ustawą jest nieważne, a art. 385¹ k.c. nie może być traktowany jako przepis, który przewiduje inny skutek w rozumieniu art. 58 par. 1 in fine k.c., w szczególności ten, że na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Odmienna interpretacja oznaczałaby, że w wypadku abstrakcyjnej kontroli wzorca umownego postanowienie sprzeczne z ustawą mogłoby być jedynie uznane za niedozwolone, natomiast w razie zamieszczenia takiego postanowienia w konkretnej umowie byłoby ono nieważne (art. 58 par. 1 i 3 k.c.). Tymczasem skoro stosunki prawne i czynności prawne mogą być abstrakcyjne albo konkretne, tak samo sankcja nieważności czynności prawnej może być abstrakcyjna albo konkretna.

Oprac. Teresa Siudem

@RY1@i02/2011/153/i02.2011.153.210.007a.001.jpg@RY2@

Milena Bełcząca, adwokat w Kancelarii prawnej Chajec, Don-Siemion & Żyto w Warszawie

Stanowisko Sądu Najwyższego w omawianej uchwale budzi wątpliwości. Według art. 58 par. 1 k.c. sankcja nieważności z uwagi na sprzeczność z ustawą dotyczyć może jedynie czynności prawnych. Powszechnie przyjmuje się, że czynnością prawną jest stan faktyczny obejmujący co najmniej jedno oświadczenie woli. Natomiast kwalifikacja postanowień wzorca umownego jako oświadczenia woli nie jest powszechnie przyjmowana w doktrynie. Za bardziej przekonywający uważany jest pogląd traktujący je jako szczególny instrument kształtowania treści stosunku prawnego, odrębny od oświadczeń woli składanych przez strony, do którego normy prawa dotyczące oświadczeń woli stosować należy przez analogię. Przyjmowanie zaś sankcji nieważności w drodze analogicznego stosowania normy wydaje się być nieuprawnione. Problem rysuje się wyraźnie właśnie w przypadku tzw. abstrakcyjnej kontroli postanowień wzorca umownego, spełniającej funkcję prewencyjną, której podstawowym celem jest usunięcie postanowień wzorca uznanych za niedozwolone z obrotu ze skutkiem nie tylko dla stron procesu, lecz także wobec osób trzecich. Jeśli w wyniku dokonania takiej kontroli postanowienie wzorca zostanie uznane za niedozwolone i wpisane do wspomnianego rejestru, to skutkiem tego będzie zakaz posługiwania się nim w obrocie prawnym przez wszystkich i przeciwko wszystkim kontrahentom występującym w stosunkach prawnych określonego rodzaju. Widać zatem, że postanowienie takie ma funkcjonować w oderwaniu od podmiotu, który pierwotnie się nim posługiwał. Stąd niewłaściwe jest jego kwalifikowanie jako oświadczenia woli, które zawsze jest przypisane danemu podmiotowi.