Dłużnik powinien mieć więcej czasu na spełnienie świadczenia

Termin "niezwłocznie", wskazany w art. 455 kodeksu cywilnego nie oznacza natychmiastowej powinności świadczenia. Zważywszy na rodzaj i rozmiar świadczenia, dłużnik bez nieuzasadnionej zwłoki powinien móc przygotować przedmiot świadczenia.

Spółka (powódka) spłaciła prezesowi zarządu (pozwanemu) zaciągniętą pożyczkę wraz z odsetkami - łącznie 723 553 zł. Uznała jednak, że umowa pożyczki była nieważna z uwagi na brak uchwały zgromadzenia wspólników wyrażającej zgodę na to, aby umowę zawrzeć z członkiem zarządu. Wniosła więc o zasądzenie od pozwanego kwoty 355 932 zł tytułem zwrotu nienależnego świadczenia, dokonanego w ramach nieważnej umowy. Sąd okręgowy powództwo uwzględnił w całości. Od wyroku apelację wniósł pozwany.

Sąd apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Zaaprobował ustalenie sądu okręgowego dotyczące nieważności umowy pożyczki. W konsekwencji uznał za konieczne dokonanie oceny żądania pozwu na podstawie art. 410 par. 2 kodeksu cywilnego (nienależne świadczenie jako postać bezpodstawnego wzbogacenia).

Zdaniem sądu - w związku z dopuszczalnymi merytorycznymi zarzutami podniesionymi w postępowaniu odwoławczym - należy jednak rozważyć takie kwestie, jak: przedawnienie części dochodzonej kwoty (103 506 zł) oraz zarzut wynikający z art. 5 k.c. Musi to stać się przedmiotem ustaleń i ocen prawnych sądu I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Zdaniem sądu odwoławczego sąd okręgowy nie jest zwolniony z prawidłowego stosowania przepisów prawa materialnego, które mają znaczenie przy ocenie wysokości dochodzonego roszczenia. Przepis art. 410 k.c., regulujący instytucję nienależnego świadczenia, nie określa terminu, w jakim ma nastąpić wykonanie obowiązku zwrotu spełnionego świadczenia, co nakazuje odwołać się w tym zakresie do reguł ogólnych z art. 455 k.c. Przepis ten stanowi, że jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

Pozwany, zdaniem sądu okręgowego, powinien zatem spełnić świadczenie niezwłocznie po wezwaniu go przez powódkę do zwrotu kwoty 267 553 zł pismem z lutego 2008 r., które to wezwanie przekształciło przedmiotowe zobowiązanie bezterminowe w terminowe. Powyższe pismo doręczone zostało pozwanemu w marcu 2008 r. Powódka udzieliła pozwanemu terminu 3-dniowego, liczonego od dnia doręczenia korespondencji, na spełnienie świadczenia. Należy zatem zaznaczyć, że termin "niezwłocznie", wskazany w art. 455 k.c., nie oznacza natychmiastowej powinności świadczenia. Zważywszy na rodzaj i rozmiar świadczenia, dłużnik bez nieuzasadnionej zwłoki powinien móc przygotować przedmiot świadczenia. W tym znaczeniu, jeżeli wierzyciel wyznaczy zbyt krótki termin spełnienia świadczenia, to nie jest on dla dłużnika wiążący.

W ocenie sądu II instancji wyznaczony wezwaniem powódki termin 3 dni jest niewystarczający. Sąd okręgowy powinien zatem rozważyć niezbędny czas potrzebny pozwanemu do wykonania zobowiązania. Data, która zostanie określona przy użyciu kryterium niezbędności, będzie miała znaczenie dla liczenia ewentualnego opóźnienia w spełnieniu świadczenia.

Przechodząc do rozważeń w przedmiocie zarzutu przedawnienia, sąd wskazał na brak tożsamości znaczeniowej pojęcia "termin spełnienia świadczenia" i "wymagalność roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia". Do roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia zastosowanie ma art. 118 k.c. w zakresie, w jakim przewiduje skrócenie do 3 lat terminu przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Mając na uwadze cel udzielenia pożyczki, oczywistym jest związek dochodzonego roszczenia z prowadzoną przez powódkę działalnością gospodarczą. Zdaniem sądu należy zatem rozważyć, kiedy roszczenie dochodzone w sprawie stało się wymagalne.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, iż roszczenie nie może się stać wymagalne jeszcze przed terminem spełnienia świadczenia (z chwilą powstania roszczenia, tj. dokonania nienależnego świadczenia), ponieważ takie założenie nie odpowiadałoby ogólnemu pojęciu wymagalności roszczenia. Wymagalność roszczenia jest to bowiem stan, w którym wierzyciel może domagać się spełnienia świadczenia, a dłużnik ma je obowiązek spełnić. W związku z tym sąd stwierdził, że roszczenie wynikające ze zobowiązania bezterminowego obejmującego zwrot nienależycie spełnionego świadczenia staje się wymagalne w dniu, w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika do wykonania zobowiązania w możliwie najwcześniejszym terminie (art. 120 par. 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c.), i to niezależnie od stanu świadomości uprawnionego co do przysługiwania mu roszczenia kondycyjnego. Nietrafne byłoby zatem stwierdzenie co do "kreatywnej" funkcji wezwania przewidzianego w art. 455 k.c., rozumianego jako niezbędne zdarzenie powodujące uzyskanie przez istniejące już roszczenie cechy wymagalności. Sąd okręgowy rozważy także możliwość zastosowania w sprawie art. 5 k.c. do oceny prawa podmiotowego wierzyciela do uzyskania ochrony prawnej. Ocena cech nadużycia prawa wymaga zawsze uwzględnienia całokształtu okoliczności, w tym i charakteru roszczenia. W niniejszej sprawie źródłem roszczenia jest nienależne świadczenie, co czyni - co do zasady - jego realizację zgodną z etycznym i uczciwym postępowaniem.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia (art. 410 par. 2 k.c.). Do instytucji nienależnego świadczenia stosuje się odpowiednio przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Zobowiązanie do zwrotu nienależytego świadczenia należy do kategorii zobowiązań bezterminowych, w których dla określenia terminu wykonania zobowiązania (spełnienia świadczenia) niezbędne jest wezwanie dłużnika przez wierzyciela, stosownie do art. 455 k.c.