Biuro podróży nie może ograniczać swojej odpowiedzialności

Treść wzorca umowy nie może nie być rozpatrywana w kontekście ustawy o usługach turystycznych, pozwalającej na określenie zgodnego z prawem standardu uprawnień i obowiązków konsumenta.

Powód w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej spółce wniósł o uznanie za niedozwolone i zakazanie wykorzystywania w obrocie z konsumentami postanowienia wzorca umownego o treści "Biuro podróży nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne opóźnienia wynikające ze zmian trwania i rozkładu lotu, wprowadzonych przez linię lotniczą lub kapitana statku powietrznego, w szczególności podyktowane względami technicznymi lub względami bezpieczeństwa". Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów powództwo uwzględnił. Od wyroku apelację wniosła pozwana.

Sąd apelacyjny oddalił apelację. Abstrakcyjna ocena postanowienia wzorca powinna uwzględniać dwa kryteria wskazane w art. 385[1] § 1 kodeksu cywilnego: sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów konsumenta. Powyższe przesłanki stanowią przedmiot oceny sądu w postępowaniu o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone. Nie dotyczy to postanowień regulujących główne świadczenia stron, jak cena lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Decydujące znaczenie dla abuzywności tych postanowień ma też to, czy zostały uzgodnione w sposób indywidualny. W doktrynie przyjmuje się, że sprzeczne z dobrymi obyczajami są m.in. działania wykorzystujące np. niewiedzę, brak doświadczenia konsumenta, naruszenie równorzędności stron umowy, działania zmierzające do dezinformacji, wywołania błędnego przekonania konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności. Chodzi więc o działanie potocznie określane jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające in minus od przyjętych standardów postępowania. Wspólną cechą postanowień niedozwolonych jest nierównomierne rozłożenie praw, obowiązków i ryzyka między stronami, prowadzące do zachwiania równowagi kontraktowej. Są to takie klauzule, które jedną ze stron (konsumenta) z góry w oderwaniu od konkretnych okoliczności stawiają w gorszym położeniu.

Zdaniem sądu apelacyjnego sąd okręgowy prawidłowo wskazał, że przedmiotowe postanowienie poddaje się ocenie przy zastosowaniu kryteriów nade wszystko z art. 385[1] par. 1 k.c. Uznanie, iż postanowienie to kształtuje prawa konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy - wbrew zarzutom apelacji - nie nasuwa wątpliwości. Pojęcie ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego, wyraża się w tworzeniu takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron. Natomiast pojęcie rażącego naruszenia interesów konsumenta powinno być rozumiane jako nieusprawiedliwiona dysproporcja praw i obowiązków na jego niekorzyść. Za rażące naruszenie interesów konsumentów należy uznać sytuacje, w których w sposób ewidentny została naruszona równowaga interesów stron przez wykorzystanie przez jedną ze stron swojej przewagi przy układaniu wzorca umowy, przy czym rażące oznacza znaczne odchylenie przyjętego uregulowania od zasady uczciwego wyważenia praw i obowiązków.

Wobec ustalenia takiej właśnie dysproporcji uzasadnionym jest twierdzenie o rażącym naruszeniu interesów konsumentów - klientów biura podróży. Kwestionowane postanowienie prowadzi do rażącego naruszenia interesów konsumentów, pozbawiając ich roszczeń czy obciążając ekonomicznymi konsekwencjami perturbacji w realizacji zawartych umów. Nie sposób też uznać tego postanowienia za zgodne z dobrymi obyczajami, skoro nie zapewnia równowagi kontraktowej w stosunkach biuro podróży - klient biura podróży, a stawia organizatora turystyki (przez narzucenie jego warunków) w lepszej sytuacji przez zwolnienie w istotnym zakresie od odpowiedzialności. Należy zauważyć, że w warunkach masowego ruchu turystycznego i znacznego w nim udziału przewoźników lotniczych, jako realizujących transport w wyniku pośrednictwa biura podróży, uwolnienie tegoż biura z odpowiedzialności za nieterminowość przewozu stanowi o znacznych preferencjach na rzecz przedsiębiorcy.

Treść przedmiotowego wzorca umowy nie może nie być rozpatrywana w kontekście ustawy o usługach turystycznych, pozwalającej na określenie zgodnego z prawem standardu uprawnień i obowiązków konsumenta, jak też zapewnienie minimum ochrony stron umowy o usługi turystyczne. Wprowadzone w przedmiotowym postanowieniu wzorca umownego ograniczenie, czy wręcz wyłączenie odpowiedzialności pozwanej, nie jest dozwolone w świetle tej ustawy, i przesądza o nieważności konkretnej umowy (art. 19 w/w ustawy). Nie mogą mieć znaczenia powoływane przez pozwaną przyczyny wyłączenia jej odpowiedzialności, takie jak brak wpływu na suwerenne decyzje podejmowane przez linie lotnicze, czy podyktowanie zmian trwania i rozkładu lotu względami bezpieczeństwa i ich działanie na korzyść klienta, skoro linie lotnicze, jako przewoźnik, uczestniczą w wykonywaniu usług przewidzianych w umowie, a więc w szczególności nie należą do grupy podmiotów, wymienionych w art. 11 a ust. 1 pkt 2 ustawy o usługach turystycznych. Sąd apelacyjny jako słuszne ocenia odwołanie się przez sąd okręgowy do treści art. 385[3] pkt 2 k.c. W świetle powyższego unormowania postanowienie abuzywne to takie, które wyłącza lub ogranicza odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie lub nienależytego wykonanie zobowiązania.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Sąd, oceniający abuzywność postanowienia wzorca umownego w ramach kontroli abstrakcyjnej, weryfikuje niejako przyzwoitość danej klauzuli, przez dokonanie analizy postanowienia wzorca przez pryzmat zgodności (albo sprzeczności) z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców w stosunku do konsumentów, co z kolei rodzi powinność ustalenia, jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta przy braku takiej klauzuli. Jeżeli konsument byłby w lepszej sytuacji, gdyby konkretnego postanowienia wzorca nie było, należy przyjąć, że ma ono charakter abuzywny. Wzorzec zachowań przedsiębiorcy opiera się także na dobrych obyczajach w gospodarce rynkowej i do niego należy się odwoływać przy ocenie uczciwego charakteru postanowienia, nie tracąc z pola widzenia podejścia, że to konsument ma być głównym beneficjentem rywalizacji między przedsiębiorcami.