Drugi wyrok w tej samej sprawie daje podstawę do wznowienia postępowania

Zasadą jest, że można żądać wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem. Oznacza to, że wznowienie postępowania jest możliwe tylko w tych sprawach, w których sąd rozstrzygnął merytorycznie o roszczeniach stron, zaś wyroku nie można już zaskarżyć za pomocą apelacji ani kasacji.

Wznowienie postępowania możliwe będzie również w przypadku prawomocnych nakazów zapłaty wydanych w postępowaniu upominawczym lub nakazowym.

W większości przypadków niedopuszczalna będzie natomiast skarga o wznowienie postępowania, które zakończyło się postanowieniem o umorzeniu postępowania z uwagi na zawartą przez strony ugodę lub cofnięcie pozwu przez powoda.

W praktyce sądowej skargi tego typu zdarzają się często, ale podlegają one odrzuceniu. Od tej zasady występuje jeden wyjątek związany z tym, że można żądać wznowienia postępowania zakończonego postanowieniem, w sytuacji gdy skargę opiera się na niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP stwierdzoną orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego (art. 401¹ k.p.c.).

Wznowienie postępowania nastąpić może tylko w ściśle określonych przypadkach. Pierwszą przyczyną jest nieważność postępowania.

Zarzut nieważności postępowania, jeśli zostaje podniesiony już w apelacji, skutkuje uchyleniem zaskarżonego orzeczenia i zniesieniem postępowania dotkniętego nieważnością. Nieważność stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą, gdyż powoduje uchylenie zaskarżonego orzeczenia niezależnie od ewentualnego wpływu na jego treść.

Sąd jest zobowiązany brać pod uwagę z urzędu przyczyny nieważności, niezależnie czy skarżący podniósł zarzut nieważności. Jeżeli postępowanie było nieważne, a wyrok sądu pracy wydany w takim postępowaniu uprawomocnił się, jedynym sposobem na jego wyeliminowanie z obrotu prawnego jest złożenie skargi o wznowienie postępowania.

Sześć przyczyn nieważności postępowania zostało określonych w art. 379 k.p.c. Należy jednak wiedzieć, iż nie każda z nich podniesiona być może w skardze o wznowienie. Katalog przyczyn nieważności postępowania, które można podnieść w skardze o wznowienie postępowania, określony został w sposób węższy niż ten, który sąd uwzględnia w postępowaniu odwoławczym zainicjowanym wniesieniem apelacji.

Pierwsza grupa przyczyn wznowienia postępowania z powodu nieważności obejmuje sytuacje, w których wyrok został wydany przez nieprawidłowo obsadzony sąd. Powszechnie wiadome jest, że ani pracownik, ani pracodawca nie mają co do zasady wpływu na to, jaki skład sądu sądzi ich sprawę. Strona, która ma wątpliwości co do prawidłowej obsady sądu, może jednak zwrócić sądowi uwagę na to uchybienie. Uniknięcie nieważności postępowania leży bowiem w interesie każdej ze stron. Dla wznowienia postępowania z przyczyn nieważności nie ma bowiem żadnego znaczenia to, czy wskazana w skardze przyczyna nieważności miała wpływ na treść orzeczenia.

Nieważność występująca na skutek tej przyczyny powstaje po pierwsze wtedy, gdy w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona. Taką osobą nieuprawnioną może być nie tylko sędzia, ale także ławnik. Udział ławnika, który nie miał uprawnień do występowania w sprawie lub je utracił, spowoduje nieważność postępowania.

Nieważność postępowania powstająca z omawianej przyczyny wznowienia pojawić się może również wówczas, gdy dojdzie do wadliwego delegowania sędziego do innego sądu.

Druga podstawa dająca prawo domagania się przez strony procesu wznowienia postępowania związana z nieprawidłową obsadą sądu wiąże się z orzekaniem przez sędziego lub ławnika wyłączonego z mocy ustawy.

O terminie rozprawy zawiadamiano pomyłkowo ławnika, który został przez radę gminy pozbawiony tej funkcji. Ławnik ten uczestniczył w całym postępowaniu ze sprawy pracownika o przywrócenie do pracy. Sąd wydał z jego udziałem wyrok, który uprawomocnił się, nie będąc zaskarżonym przez pracodawcę. Będzie to stanowiło podstawę do wznowienia postępowania.

Wyłączeniu takiemu sędzia podlega w sprawie, w której jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy wpływa na jego prawa lub obowiązki. Powiązania sędziego z przedmiotem sprawy poprzez osoby, które w niej występują, powoduje ponadto wyłączenie sędziego lub ławnika w sprawach swojego małżonka (także byłego), dzieci, wnuków, rodziców, dziadków, a także powinowatych w linii prostej (np. teściów, małżonków, dzieci).

Sędzia nie może też rozpoznać sprawy krewnych bocznych do czwartego stopnia (rodzeństwa, jego dzieci i wnuków), powinowatych drugiego stopnia (małżonków rodzeństwa i rodzeństwa małżonka) oraz osób przysposobionych i tych, nad którymi sędzia lub ławnik sprawuje opiekę lub kuratelę (również po ich ustaniu).

Wyłączenie sędziego lub ławnika z mocy ustawy obejmuje ponadto osoby, które działają lub występowały wcześniej w danej sprawie w charakterze pełnomocnika pracownika lub pracodawcy. Wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziego wyższej instancji następuje także wtedy, gdy brał on udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia w instancji niższej. Z tego samego powodu sędzia, który rozstrzygał w sprawie objętej skargą o wznowienie, nie może orzekać co do tej skargi.

Możliwość wniesienia skargi o wznowienie opartej na opisanej wyżej podstawie dopuszczalna jest wyłącznie w tych sytuacjach, w których strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła się domagać wyłączenia.

Po uprawomocnieniu się wyroku sądu rejonowego oddalającego żądanie pracodawcy zasądzenia odszkodowania za naruszenie zakazu konkurencji, dowiedział się on, iż ławnicy orzekający w sprawie pracują w nowym miejscu zatrudnienia powoda i utrzymują z nim kontakty koleżeńskie. Pracodawca nie może się domagać wznowienia na tej podstawie, ponieważ w opisanych okolicznościach istniały wyłącznie podstawy do wyłączenia ławników na wniosek pracodawcy, a nie z mocy ustawy.

Pracownik wniósł sprawę o przywrócenie do pracy przeciwko spółce akcyjnej. Przewodniczącym składu sądu przy rozpoznaniu tej sprawy był sędzia, który kilka lat wcześniej był radcą prawnym pozwanej spółki. Pracownik (powód) nie wiedział tego przed uprawomocnieniem się wyroku. W takiej sytuacji będzie zachodziła podstawa do wznowienia postępowania, ponieważ taki sędzia w myśl art. 48 par. 1 pkt 4 k.p.c. był wyłączony od rozpoznania sprawy z mocy ustawy, zaś przed uprawomocnieniem się orzeczenia powód nie mógł się domagać wyłączenia.

Druga grupa podstaw wznowienia z powodu nieważności obejmuje przyczyny dotyczące samych stron postępowania.

Po pierwsze nieważność zachodzi wtedy, gdy strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej.

Brak zdolności sądowej oznacza, że dany podmiot nie może występować w procesie w charakterze strony.

Zdolność procesowa to zdolność do samodzielnego dokonywania czynności procesowych w postępowaniu cywilnym. Na brak zdolności sądowej jako podstawę wznowienia powołać się może każda ze stron zakończonego postępowania (zarówno pracodawca, jak i pracownik). Nie ma przy tym znaczenia, czy przed uprawomocnieniem się wyroku brak zdolności sądowej został podniesiony w drodze zarzutu.

W sytuacji gdy brak zdolności sądowej ma charakter usuwalny, interes prawny we wznowieniu postępowania może mieć zarówno strona dotknięta tym brakiem, jak i strona przeciwna (wyrok SN z 11 marca 2009 r., I CZ 9/09, LEX nr 560518).

Sąd wydał nakaz zapłaty w sprawie wytoczonej przez pracownika byłemu pracodawcy. Odpis pozwu i nakazu zostały doręczone poprzez dwukrotne awizowanie przesyłki. Po wszczęciu egzekucji przez komornika okazało się, że już przed wniesieniem pozwu pracodawca zmarł. Pozwany pracodawca pozbawiony był więc zdolności sądowej. Jego następcy prawni mogą w tej sytuacji żądać wznowienia postępowania.

Kolejne dwie podstawy wznowienia postępowania obejmują nienależyte reprezentowanie strony (pracodawcy lub pracownika) oraz pozbawienie jej możności działania.

Poprzez brak należytej reprezentacji w procesach z zakresu prawa pracy najczęściej rozumie się brak działania w sprawie organu pracodawcy - osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej.

Pracodawca oraz pracownik mogą być nienależycie reprezentowani także wówczas, gdy w nieprawidłowy sposób został umocowany pełnomocnik, który działał za nich w procesie. Typowym przykładem takiego nieprawidłowego umocowania pełnomocnika jest sytuacja, w której dokument pełnomocnictwa podpisze osoba nieuprawniona do wykonywania czynności z zakresu pracy (art.3¹ k.p.).

Strony powinny zatem przykładać bardzo dużą wagę do tego, by być reprezentowane w procesie w sposób właściwy.

Nadmienić należy, iż w licznych orzeczeniach Sąd Najwyższy stwierdzał, że podstawy do wznowienia postępowania nie będzie stanowiło niewłaściwe wykonywanie obowiązków przez pełnomocnika strony, w tym adwokata lub radcę prawnego ustanowionego z urzędu.

Możność żądania wznowienia postępowania z powodu nieważności wywołanej brakiem należytej reprezentacji dotyczy wyłącznie tej strony, która była nienależycie reprezentowana. Omawiana przyczyna nie może jednak zostać skutecznie podniesiona w skardze o wznowienie postępowania, jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe.

Pracownik wytoczył pracodawcy proces o zapłatę. Sam wyjechał za granicę i nie stawiał się na rozprawy.

Pełnomocnictwa udzielił żonie. Sprawa trwała przez rok.

Wszystkie wezwania i pisma procesowe wysyłane były na adres pełnomocnika.

W sprawie zapadł wyrok oddalający powództwo.

Okazało się jednak, iż jeszcze przed zawiśnięciem sporu uprawomocnił się wyrok rozwodowy.

Była żona nie mogła być pełnomocnikiem pracownika - nie przekazywała mu żadnych informacji na temat sprawy.

Z powodu nienależytej reprezentacji powód może domagać się wznowienia postępowania.

Ostatnią podstawą wznowienia postępowania z powodu nieważności postępowania jest pozbawienie strony możności działania (art.401 pkt 2 k.p.c.).

Według Sądu Najwyższego w art. 401 pkt 2 k.p.c. chodzi o takie pozbawienie strony możności działania, które utożsamiane jest z podstawą nieważności postępowania, określoną w art. 379 pkt. 5 k.p.c. (postanowienie SN z 26 września 2008 r., V CZ 55/08, LEX nr 590293).

Podstawa żądania wznowienia postępowania z tej przyczyny występuje tylko wtedy, jeżeli pozbawienie możności działania nastąpiło na skutek naruszenia przepisów prawa przez sąd lub przez drugą stronę (postanowienie Sądu Najwyższego z 15 lutego 2002 r., III CZ 9/02, niepubl.), nie obejmuje natomiast sytuacji wadliwego lub nieudolnego prowadzenia procesu przez samą stronę żądającą wznowienia. Przyczyna ta obejmie więc przede wszystkim przypadki, gdy postępowanie odbyło się bez udziału strony domagającej się wznowienia, mimo że powinno być przeprowadzone w jej obecności. Jeśli jednak przed uprawomocnieniem się wyroku niemożność działania ustała, podstawa taka nie może być powołana.

W opinii Sądu Najwyższego wyrażonej w postanowieniu z 13 lutego 2009 r. (II CZ 97/08, LEX nr 533838) zaniechanie zawiadomienia powoda o terminie rozprawy apelacyjnej przez jego pełnomocnika nie spełnia przesłanek naruszenia przepisów postępowania, wskutek których byłby on pozbawiony możności działania, o jakich mowa w art. 401 pkt 2 k.p.c.

Jeśli strona ustanowiła pełnomocnika, sąd zawiadamia o terminach rozpraw tego właśnie pełnomocnika, a rolą mocodawcy, który chce wiedzieć o rozprawie jest uzyskanie tej informacji od swojego pełnomocnika.

W postanowieniu z 20 października 2005 r. (I CZ 78/05, LEX nr 567487) Sąd Najwyższy uznał natomiast, że jeżeli powód - znajdując się przed salą rozpraw - miał możliwości uzyskania stosownej informacji o przyczynie opóźnienia, przypuszczalnej godzinie rozpoczęcia rozprawy z jego uczestnictwem oraz złożenia wniosku o odroczenie rozprawy z uwagi na znaczne opóźnienie, to nie zaszła prawna postawa domagania się wznowienia postępowania.

Pracownik lub pracodawca, który nie cofnął adwokatowi lub radcy prawnemu pełnomocnictwa może być skutecznie przez niego reprezentowany pomimo, iż mocodawca utracił zaufanie do pełnomocnika.

Sąd Najwyższy uznaje bowiem, że jeżeli strona reprezentowana przez pełnomocnika nie skorzystała z możliwości wypowiedzenia pełnomocnictwa dotychczasowemu pełnomocnikowi lub przynajmniej potwierdzenia wyrażonej w tym zakresie wcześniej własnej woli, to oznacza to możliwość ustalenia przez sąd faktu prawidłowej reprezentacji powoda w postępowaniu apelacyjnym, nawet jeżeli skarżący utracił wcześniej niezbędne zaufanie do przyznanego mu pełnomocnika z urzędu (postanowienie SN z 6 maja 2010 r., II CZ 34/10, LEX nr 585771). Nie budzi też wątpliwości w orzecznictwie to, iż nie może być uznany za przyczynę nieważności postępowania w rozumieniu art. 401 pkt 2 k.p.c. (uprawniający do żądania wznowienia postępowania) fakt, że działanie w sprawie ustanowionego przez stronę pełnomocnika nie jest zgodne z jej oczekiwaniami.

Pracownik wniósł przeciwko byłemu pracodawcy sprawę o zapłatę, świadomie wskazując adres, pod którym pracodawca już nie zamieszkuje i nie prowadzi działalności.

Przesyłki doręczane były przez awizo, a poczta nie poinformowała sądu, że adresat się wyprowadził .

Będzie to podstawą do wznowienia postępowania.

Skargę o wznowienie wnieść można także wtedy, gdy wyrok oparty został na podrobionym dokumencie lub uzyskany został za pomocą przestępstwa.

Podstawą do wznowienia postępowania jest oparcie wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym. Warunkiem uwzględnienia skargi opartej na tej podstawie jest jednak to, aby dokument, który został podrobiony lub przerobiony był wyłączną podstawą wyroku sądu pracy lub wywarł istotny wpływ na jego treść.

Sąd Najwyższy w niektórych orzeczeniach wyrażał stanowisko, iż podrobienie lub przerobienie dokumentu powinno zostać wykazane w postępowaniu karnym.

Pracodawca podrobił podpis na oświadczeniu pracownika zawierającym zgodę na dokonywanie potrąceń z wynagrodzenia.

Na tej podstawie sąd oddalił powództwo pracownika o zapłatę.

Okoliczność ta da podstawy do wznowienia postępowania z uwagi na podrobienie dokumentu.

Pracownik przerobił w umowie o pracę wysokość wynagrodzenia za pracę.

Dołączył ją do pozwu o sprostowanie świadectwa pracy w zakresie dotyczącym liczby dni wykorzystanego urlopu. Sąd uwzględnił pozew pracownika. W toku procesu pracownik posłużył się dokumentem przerobionym, ale nie miał on istotnego związku z samym przedmiotem rozstrzygnięcia, dlatego podstawa do wznowienie postępowania nie zachodzi.

W piśmiennictwie prawniczym to stanowisko Sądu Najwyższego spotkało się z krytyką. W jednym z najnowszych orzeczeń Sąd Najwyższy wyraził odmienny pogląd, z którego wynika, iż powołując się na tę podstawę wznowienia nie trzeba przedstawiać wyroku karnego stwierdzającego popełnienie przestępstwa. W postanowieniu z 12 marca 2009 r. (V CZ 8/09, LEX nr 512970) wskazał bowiem, że art. 403 par. 1 k.p.c. wymienia jako odrębne podstawy wznowienia oparcie wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym (pkt 1) i uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa (pkt 2).

Podrobienie lub przerobienie dokumentu jest przestępstwem (art. 270 par. 1 k.k.), to jednak wymienienie w art. 403 par. 1 k.p.c. odrębnie oparcia wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym i uzyskania wyroku za pomocą przestępstwa, nakazuje przyjąć, że ta druga podstawa wznowienia nie obejmuje przestępstwa polegającego na podrobieniu lub przerobieniu dokumentu, gdy podrobiony lub przerobiony dokument stanowił podstawę faktyczną wyroku.

Wskazanie bowiem podrobienia lub przerobienia dokumentu jako oddzielnej podstawy wznowienia byłoby zbyteczne, gdyby podrobienie lub przerobienie dokumentu mieściło się już w pojęciu przestępstwa, o którym mowa w art. 403 par. 1 pkt 2 k.p.c. Ustawodawca formułując tę przesłankę wznowienia postępowania, nie uzależnił dopuszczalności wznowienia postępowania od stwierdzenia faktu popełnienia przestępstwa, natomiast, w sposób wyraźny, uzależnił dopuszczalność wznowienia od stwierdzenia faktu podrobienia lub przerobienia dokumentu.

Sąd Najwyższy zauważył też, że sam fakt podrobienia lub przerobienia dokumentu nie decyduje o bycie przestępstwa z art. 270 k.k., tj. fałszerstwa materialnego dokumentu - konieczne jest w tym wypadku stwierdzenie istnienia wszystkich ustawowych znamion tego przestępstwa, w tym także znamion dotyczących strony podmiotowej czynu. Nadto przepis art. 404 k.p.c. wyraźnie wskazuje, że powodem wznowienia postępowania jest przestępstwo, nie zaś fakt podrobienia lub przerobienia dokumentu.

Żądanie wznowienia postępowania z powołaniem się na oparcie wyroku na przerobionym lub podrobionym dokumencie nie jest możliwe, gdy zarzut przedstawienia sfałszowanego dokumentu był zgłoszony w dotychczasowym postępowaniu i został uznany przez sąd za bezzasadny.

Następną podstawą do wznowienia postępowania jest oparcie przez sąd pracy rozstrzygnięcia na prawomocnym wyroku karnym, następnie uchylonym.

Związanie sądu pracy skazującym wyrokiem karnym co do faktu popełnienia przestępstwa wynika z art.11 k.p.c. Wyrok taki może zostać uchylony wskutek uwzględnienia skargi kasacyjnej lub skargi o wznowienie w postępowaniu karnym. Należy jednak w tym miejscu przypomnieć, iż sąd pracy związany jest wyrokiem skazującym wyłącznie we wspomnianym zakresie. Nie wiążą go więc nie tylko pozostałe ustalenia sądu karnego, ale przede wszystkim innego rodzaju rozstrzygnięcia takie jak np. uniewinnienie oskarżonego. Jeżeli zatem tego typu wyrok karny zostanie uchylony, pozostanie to bez wpływu na możliwość żądania wznowienia postępowania toczącego się przed sądem pracy. Z tego powodu Sąd Najwyższy orzekł, iż wydanie w postępowaniu karnym wyroku uniewinniającego od zarzutu kradzieży mienia na szkodę pracodawcy po prawomocnym zakończeniu sprawy dotyczącej odpowiedzialności z tytułu niedoboru, nie uzasadnia wznowienia postępowania cywilnego na podstawie art. 403 par. 2 i 3 k.p.c. (postanowienie SN z 26 stycznia 1999 r., I PKN 544/98, OSNP 2000/6/231).

Wznowienie postępowania jest możliwe także wtedy, gdy wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa.

W postępowaniu wytoczonym przez pracownika o przywrócenie do pracy po dyscyplinarnym zwolnieniu, sąd oddalił powództwo opierając swe rozstrzygnięcie na wyroku skazującym pracownika za udział w bójce na terenie zakładu pracy. Wyrok ten został następnie uchylony w wyniku wznowienia sprawy karnej, a pracownik został uniewinniony. Na tej podstawie pracownik może żądać wznowienia postępowania również w postępowaniu, które toczyło się przed sądem pracy.

Wśród najczęściej wymienianych okoliczności pozwalających stwierdzić uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa wymienia się przekupienie czy zastraszanie świadków, szantażowanie członków składu orzekającego.

Koniecznym warunkiem wznowienia postępowania w tym przypadku jest ustalenie takiego czynu prawomocnym wyrokiem skazującym, chyba że postępowanie karne nie może być wszczęte lub że zostało umorzone z innych przyczyn niż brak dowodów. Nie będzie więc oparta na ustawowej podstawie skarga o wznowienie postępowania, w której niezadowolony z rozstrzygnięcia pracownik napisze, że podstawę do wydania wyroku stanowiły zeznania świadków zastraszanych przez pracodawcę, nie powołując się jednak na skazujący wyrok karny, który potwierdzałby wywieranie takiego wpływu.

Podstawę wznowienia postępowania stanowi późniejsze wykrycie prawomocnego wyroku dotyczącego tego samego stosunku prawnego. Wynika to z faktu, iż każdy wyrok po uprawomocnieniu się objęty jest powagą rzeczy osądzonej. Powoduje ona, że niedopuszczalne jest ponowne prowadzenie postępowania i orzekanie o tym samym roszczeniu. W praktyce jednak zdarzają się sytuacje, w których takie ponowne rozstrzygniecie zostaje wydane, co powoduje, że w obrocie prawnym funkcjonują na przykład dwa sprzeczne ze sobą orzeczenia. Usunięcie tej nieprawidłowości możliwe jest wyłącznie w drodze wznowienia postępowania.

Mając na względzie charakter wskazanej podstawy wznowienia przedmiotem rozpoznania przez sąd jest nie tylko zaskarżony wyrok, lecz również z urzędu inne prawomocne wyroki dotyczące tego samego stosunku prawnego.

Pracownik złożył do sądu - właściwego według miejsca wykonywania pracy i sądu właściwego ze względu na siedzibę pozwanego - dwa pozwy tej samej treści. W jednym sądzie po szybkim przeprowadzeniu rozprawy powództwo zostało oddalone. W drugim dopiero po kilku miesiącach wydano nakaz zapłaty, który uprawomocnił się w związku z doręczeniem jego odpisu pozwanemu przez awizo. Okoliczność istnienia nakazu zapłaty wydanego już po uprawomocnieniu się wyroku oddalającego powództwo ujawniła się w postępowaniu egzekucyjnym. Istnieje podstawa do żądania wznowienia postępowania, a przedmiotem rozpoznania będzie wyrok i nakaz zapłaty.

Uwzględniając skargę o wznowienie postępowania opartą na omawianej podstawie sąd bądź uchyla jeden z wyroków dotyczących tego samego stosunku prawnego, utrzymując w mocy inny prawomocny wyrok, bądź uchyla wszystkie prawomocne wyroki dotyczące tego samego stosunku prawnego i orzeka co do istoty sprawy albo przekazuje sprawę właściwemu sądowi pierwszej instancji do rozpoznania i rozstrzygnięcia o tym stosunku prawnym.

Najczęściej przywoływaną podstawą wznowienia postępowania są nowe fakty lub dowody. Jest to jednocześnie ta z podstaw, która zwykle powołana jest błędnie.

Wykrycie nowych okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, powołane być może jako podstawa skargi o wznowienie tylko wtedy, gdy skarżący nie mógł skorzystać z nich w poprzednim postępowaniu.

Wymóg powołania nowych okoliczności faktycznych i nowych dowodów (zgodnie z art. 403 par. 2 k.p.c.) rozumiany jest często w sposób niewłaściwy.

Przyjmuje się bowiem, iż wznowienie postępowania z powodu wykrycia nowych dowodów lub nowych okoliczności faktycznych ma na celu umożliwienie przeprowadzenia ponownego postępowania ze względu na to, że prawomocny wyrok jest niesłuszny - z uwagi na oparcie go wyłącznie na tym materiale faktycznym i dowodowym, który istniał już w poprzednim postępowaniu w chwili zamknięcia rozprawy. Wzięcie przez sąd pod uwagę tylko tego materiału związane jest z zasadą, że podstawę orzekania sądu stanowi zawsze stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Ta właśnie chwila jest zawsze decydująca dla oceny prawidłowości stanu rzeczy kwestionowanego w skardze o wznowienie wyroku. Dlatego wszystkie okoliczności faktyczne, jak i środki dowodowe powstałe po zamknięciu rozprawy nie mogą stanowić podstawy do wznowienia postępowania. Wynika to z faktu, że z punktu widzenia momentu, w którym następuje orzekanie, należały one do przyszłości i z tego powodu nie mogłyby być brane pod uwagę przez sąd wydający wyrok.

Pracownik domagał się od pracodawcy odszkodowania z tytułu mobbingu. Sąd oddalił powództwo, opierając się na zeznaniach świadków oraz dwóch opiniach biegłych. Po wydaniu wyroku pracownik zlecił sporządzenie prywatnej opinii biegłemu oraz nagrał kilka niewłaściwych zachowań pracodawcy, które mogłyby świadczyć o mobbingu. Powołując się na te dowody, pracownik złożył skargę o wznowienie postępowania. Skarga taka nie może zostać uwzględniona, ponieważ tak okoliczności faktyczne, jak i dowody przedstawione przez pracownika nie są nowe w rozumieniu art. 203 par. 2 k.p.c. Powstały one po zakończeniu poprzedniego postępowania. Prywatna opinia nie ma ponadto mocy dowodowej, jaką posiada opinia biegłego, nawet jeśli sporządził ją biegły sądowy. Stanowi ona wyłącznie twierdzenia strony. Zachowania pracodawcy, które miały miejsce po zakończeniu poprzedniej sprawy, dają co najwyżej podstawy do wniesienia nowego powództwa, a nie wznowienia sprawy zakończonej poprzednio.

Okoliczność ta niezwykle często jest mylnie oceniana przez osoby składające skargę o wznowienie postępowania, które jako podstawę skargi powołują dowody, które powstały dopiero po uprawomocnieniu się wyroku.

Przyczyna wznowienia określona w przepisie art. 403 par. 2 k.p.c. odnosi się natomiast do tych sytuacji, gdy wnoszący skargę o wznowienie nie mógł skorzystać z okoliczności faktycznych lub środków dowodowych w poprzednim postępowaniu, chociaż one już istniały. Sensem tej podstawy wznowienia jest przyjęcie, że gdyby skarżący mógł skorzystać z tych dowodów, to wchodziłyby w skład ustaleń stanowiących podstawę wyrokowania sądu. Jeśli po uprawomocnieniu się wyroku ujawnią się takie okoliczności faktyczne lub dowody, to instytucja wznowienia postępowania pozwala na ponowne rozstrzygnięcie sprawy z uwzględnieniem okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które obiektywnie rzecz biorąc już istniały w chwili wydawania wyroku (zamknięcia rozprawy), ale z których zainteresowana strona nie mogła skorzystać.

Wykrycie nowych okoliczności faktycznych lub nowych środków dowodowych w rozumieniu omawianych przepisów oznacza zatem odnalezienie okoliczności faktycznych lub środków dowodowych w poprzednim postępowaniu nieujawnionych, bo nieznanych stronom.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, iż omawiana podstawa wznowienia nie odnosi się do tych faktów i dowodów, które znane były wnoszącemu skargę już podczas poprzedniego postępowania, ale z nich nie skorzystał. Nie odnosi się także do tych okoliczności, które zostały ujawnione w poprzednim postępowaniu, ale nie zostały dostrzeżone lub należycie docenione przez wnoszącego skargę o wznowienie.

Wykrycie okoliczności faktycznych lub dowodów w rozumieniu art. 403 par. 2 k.p.c. dotyczy faktów i środków dowodowych, które były dla strony skarżącej wówczas nieujawnialne. Przepis ten obejmuje zatem fakty niemożliwe do ujawnienia albo stronie nieznane i dla niej niedostępne. Fakty natomiast ujawnialne, czyli te, które strona powinna znać, bo miała możliwość dostępu do nich, nie mogą być podstawą wznowienia. Należą do nich także takie fakty, o których strona mogła dowiedzieć się, dochowując należytej staranności. Przyjmuje się jednak, że przez wykrycie nowego środka dowodowego rozumieć należy także uzyskanie możności skorzystania ze środka dowodowego, o którego istnieniu strona w poprzednim postępowaniu zakończonym wyrokiem wprawdzie wiedziała, jednak nie mogła nań się powołać, nie wiedząc, gdzie się znajduje lub czy w ogóle da się odszukać.

Pracownik został dyscyplinarnie zwolniony z pracy z powodu zarzutu przywłaszczenia rzeczy należącej do pracodawcy. Sprawcą tego czynu był inny pracownik. Zwolniony zataił ten fakt podczas procesu o odszkodowanie, chcąc chronić kolegę. Po prawomocnym oddaleniu powództwa pracownik przemyślał sprawę i wniósł skargę o wznowienie przedstawiając wiarygodne dowody wskazujące na prawdziwego sprawcę. Skarga ta nie zostanie uwzględniona, ponieważ dowody i fakty, jakie powołał pracownik, były już mu znane w poprzednim postępowaniu - nie są więc nowe w rozumieniu art. 403 par. 2 k.p.c.

Samodzielną podstawę do wznowienia postępowania stanowi orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności aktu normatywnego z konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, jeżeli na podstawie zakwestionowanego przez TK aktu normatywnego zostało wydane orzeczenie sądu pracy (wyrok lub postanowienie).

W sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą. Jeżeli tego typu postanowienie miało wpływ na treść wyroku, stanowi to również podstawę do wznowienia postępowania.

Podstawę wznowienia określoną w art. 401¹ k.p.c. może stanowić wzruszony przez Trybunał Konstytucyjny przepis stanowiący bezpośrednią podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia. Brak jest natomiast podstawy do wznowienia postępowania w sytuacji, w której stwierdzono niekonstytucyjność przepisu o charakterze ustrojowym.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego istniały sprzeczne wypowiedzi w przedmiocie tego, czy podstawę wznowienia postępowania stanowić mogą bardzo liczne w ostatnim czasie wyroki Trybunału Konstytucyjnego o charakterze interpretacyjnym lub prawotwórczym. Są to orzeczenia wskazujące, że przepis prawa nie w całości, a tylko rozumiany w określony sposób, jest niezgodny z konstytucją. W kilku ostatnio wydanych orzeczeniach Sąd Najwyższy zdecydowanie opowiedział się przeciwko takiej możliwości. W uchwale Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2009 r. (III PZP 2/09, OSNC 2010/7-8/97) wskazano, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające w sentencji niezgodność z konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401¹ k.p.c.

Z kolei w postanowieniu z 29 kwietnia 2010 r. (IV CO 37/09, LEX nr 589809) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający w sentencji niezgodność z konstytucją braku określonej regulacji prawnej, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401¹ k.p.c.

Każda skarga o wznowienie powinna czynić zadość warunkom pozwu. Zawierać więc musi oznaczenie stron, sądu, osnowę wniosku, podpis, oznaczenie załączników jeśli są składane.

Dodatkowe wymogi skargi o wznowienie obejmują oznaczenie zaskarżonego orzeczenia, wskazanie podstawy wznowienia i jej uzasadnienie. Podanie podstawy polega na wskazaniu przyczyny, która w ocenie skarżącego ma uzasadniać wznowienie postępowania, przy czym skarżący może podać kilka podstaw wznowienia, jeśli w jego opinii podstawy takie występują (postanowienie SN z 9 listopada 2004 r., V CZ 125/04, niepubl). Zażalenie takie jest jednak niedopuszczalne, gdy skarga o wznowienie dotyczyła orzeczenia sądu drugiej instancji i przewodniczący w tym sądzie dokonał zwrotu skargi.

Domagający się wznowienia przytoczyć musi ponadto okoliczności stwierdzające zachowanie terminu do wniesienia skargi. Wymagane jest ponadto sformułowanie wniosku o uchylenie lub zmianę zaskarżonego skargą orzeczenia.

Zasadą jest, że w razie zarzucania nieważności postępowania wniosek powinien obejmować żądanie uchylenia orzeczenia, przy pozostałych podstawach wniosek może być sformułowany w postaci żądania zmiany lub uchylenia zaskarżonego orzeczenia.

Sąd nie jest jednak związany wnioskiem strony i uznając skargę za zasadną może orzec odmiennie.

Od skargi o wznowienie postępowania należy uiścić taką opłatę jak od pozwu. Pracodawca zwykle będzie więc zobowiązany do opłacenia skargi, zaś pracownik zrobić to będzie musiał w tych sprawach o charakterze majątkowym, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 50 000 złotych.

Podanie podstaw wznowienia i ich prawidłowe uzasadnienie oraz podanie okoliczności uzasadniających zachowanie terminu do wniesienia skargi jest niezwykle istotne, ponieważ elementy te służą ocenie dopuszczalności skargi dokonywanej przez sąd na wstępnym etapie jej badania.

Jeśli skarga nie spełnia wymagań formalnych, przewodniczący wezwie do usunięcia braków lub uiszczenia opłaty w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu skargi. Na zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie zwrotu skargi o wznowienie postępowania przysługuje zażalenie (uchwała SN z 22 stycznia 1998 r. III CZP 69/97, OSNC 1998/7-8/111), o ile dokonywane jest przez przewodniczącego sądu pierwszej instancji.

Zwrot skargi przez przewodniczącego sądu drugiej instancji jest niezaskarżalny.

W zależności od rodzaju podstawy wznowienia do rozpoznania skargi właściwe są różne sądy.

Do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności oraz na podstawie przewidzianej w art. 401¹ k.p.c. właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów różnych instancji, właściwy jest sąd instancji wyższej. Jeśli zatem postępowanie zakończyło się wyrokiem sądu rejonowego i żadna ze stron nie wniosła od niego apelacji, to do tego sądu należy wnieść skargę o wznowienie.

Gdy postępowanie toczyło się w pierwszej instancji przed sądem okręgowym i następnie jedna ze stron wniosła apelację do sądu apelacyjnego, to sąd apelacyjny będzie właściwy do rozpoznania skargi. Do wznowienia postępowania na innej podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał co do istoty sprawy. Przez orzeczenie co do istoty sprawy należy rozumieć w przypadku sądu drugiej instancji nie tylko zmianę wyroku, ale i oddalenie apelacji (uchwała SN z 3 kwietnia 2007 r., III CZP 137/06, OSNC 2007/9/125).

Skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzymiesięcznym liczonym od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia lub weszło w życie orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego (w przypadku określonym w przepisie art. 401¹ k.p.c.), natomiast w przypadku pozbawienia możności działania - od dnia dowiedzenia się o treści wyroku.

W postanowieniu z 6 listopada 2009 r. (I CZ 62/09, LEX nr 599746) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż przepisy art. 190 ust. 4 Konstytucji RP i art. 401¹ k.p.c. nie zawężają kręgu podmiotów, którym służy skarga o wznowienie tylko do stron postępowania w sprawie, w której została zainicjowana kontrola trybunału, a zatem należy uznać, że skarga o wznowienie służy stronom w każdej sprawie, w której przed wydaniem orzeczenia trybunału zapadło rozstrzygnięcie na podstawie przepisu uznanego następnie przez trybunał za niezgodny z konstytucją.

Przeciwdziałaniu destabilizacji prawnej, do jakiej mogłoby dojść w wyniku takiego uregulowania skutków pośrednich wyroków Trybunału Konstytucyjnego, służy przewidziane w art. 407 par. 2 k.p.c. ograniczenie krótkim, trzymiesięcznym terminem, możliwości wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Z kolei w sytuacji, gdy przed upływem terminu określonego w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, z upływem którego ma utracić moc obowiązującą przepis uznany za niezgodny z Konstytucją RP, został on zmieniony przez nadanie mu brzmienia zgodnego z konstytucją, przewidziany w art. 407 par. 2 k.p.c. termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania biegnie od dnia wejścia w życie zmienionego przepisu.

Strona nosząca się z zamiarem wniesienia skargi o wznowienie postępowania od orzeczenia zaskarżonego skargą kasacyjną musi pamiętać, iż wniesienie skargi kasacyjnej nie przerywa biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania.

W sytuacji odroczenia przez Trybunał Konstytucyjny utraty mocy obowiązującej wadliwej normy prawnej zachowuje ona swą moc przez wskazany w orzeczeniu okres, wobec czego sądy i inne organy państwowe powinny tę normę nadal stosować. Prospektywny skutek orzeczeń odroczonych oznacza także, że do czasu upływu wskazanego w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego terminu nie ma możliwości wznowienia postępowania. Nie dotyczy to tylko takich spraw, w których orzeczenie o niekonstytucyjności normy prawnej zapadło na skutek pytania przedstawionego przez sąd, bowiem w przeciwnym razie podważony zostałby sens pytań prawnych. Skutecznie można zatem wnieść skargę o wznowienie postępowania po upływie czasu wskazanego w wyroku trybunału.

Przyjmuje się, że dowiedzenie się o podstawie wznowienia, w rozumieniu art. 407 par. 1 k.p.c. oznacza dowiedzenie się o okolicznościach uprawdopodobniających podstawę wznowienia. Przykładowo w przypadku podstawy wznowienia, którą jest oparcie wyroku na dokumencie przerobionym, nie chodzi o uzyskanie pewności co do faktu na podrobienie czy przerobienie dokumentu, lecz o dowiedzenie się, że prawdopodobne, wiarygodne jest, iż nastąpiło fałszerstwo, które może być dowodzone wszystkimi środkami dowodowymi w postępowaniu wszczętym skargą o wznowienie (postanowienie SN z 16 maja 2008 r. III CZ 20/08, LEX nr 420807).

Skarga może być wniesiona najpóźniej w ciągu 5 lat od uprawomocnienia się wyroku. Ten termin nie obowiązuje tylko wtedy, gdy strona pozbawiona była możliwości działania lub była nienależycie reprezentowana.

Jeśli skarga o wznowienie zostanie wniesiona przez pracownika lub pracodawcę po upływie tych terminów, zostanie ona przez sąd odrzucona na posiedzeniu niejawnym, to jest bez udziału stron.

Odrzuceniu podlega też skarga niedopuszczalna lub nieoparta na ustawowej podstawie. W tym miejscu należy wyraźnie wskazać, iż ugruntowana i jednolita jest linia orzecznicza Sądu Najwyższego wskazująca na to, że jeżeli z uzasadnienia skargi wynika, że okoliczności w niej wskazane nie wyczerpują ustawowej przesłanki wznowienia postępowania, wymienionej w art. 401, 401¹ i 403 k.p.c., to podnoszona w żądaniu podstawa prawna żądania nie zachodzi. W takim przypadku skarga nie jest oparta na ustawowej podstawie wznowienia i podlega odrzuceniu, stosownie do art. 410 par. 1 k.p.c. Nie można bowiem utożsamiać badania wymogów skargi o wznowienie, a w ramach tego, istnienia jej podstawy, z rozpoznaniem sprawy na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia (art. 412 k.p.c.), po dokonaniu którego sąd może wydać wyrok oddalający skargę, jeżeli powołana podstawa nie zachodzi. Ten drugi etap postępowania dotyczy merytorycznego rozpoznania sprawy po pozytywnym wyniku badania, czy skarga jest oparta na ustawowej podstawie wznowienia i wymaga przeprowadzenia rozprawy. W konsekwencji zatem sąd nadaje bieg wyłącznie skardze dopuszczalnej. W tej sytuacji sprawa podlega ponownemu rozpoznaniu, jednak tylko w tych granicach, jakie wyznacza podstawa wznowienia.

Jeżeli skarga okaże się niezasadna, sąd oddali ją. Skutkiem uwzględnienia skargi jest natomiast zmiana zaskarżonego orzeczenia lub jego uchylenie. W razie potrzeby sąd odrzuci pozew lub umorzy postępowanie.

Wniesienie skargi kasacyjnej nie przerywa biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania.

Powstanie nieuniknionych czasem rozbieżności w interpretacji przepisów prawa, związane z dokonaniem odmiennej wykładni, nie stanowi podstawy wznowienia postępowania w sprawie zakończonej prawomocnym rozstrzygnięciem sądu. Fakt wydania odmiennego rozstrzygnięcia w innej sprawie nie modyfikuje sytuacji prawnej strony w danej sprawie cywilnej. Należy zatem uznać, że odmienna ocena prawna, poczyniona w innym postępowaniu nie stanowi podstawy wznowienia postępowania.

Dopuszczalne jest złożenie skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem przez spadkobiercę strony, która wytoczyła powództwo o ustalenie, że zdarzenie było wypadkiem przy pracy, uprawnionej do jednorazowego odszkodowania na podstawie art. 12 ust. 2 pkt 3 ustawy z 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, także wtedy, gdy spadkobiercy nie przysługuje własne prawo do jednorazowego odszkodowania z tego tytułu.

Nieważność postępowania stanowi podstawę skargi o wznowienie postępowania, jeżeli spowodowane zostało jedną z okoliczności, o których mowa w art. 401 pkt 1 i 2 k.p.c. Orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu nie stanowi żadnej z nich.

Skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem nie jest dopuszczalna na podstawie zarzutu sprzeczności orzecznictwa z innymi wyrokami w podobnych sprawach.

Rozpoznanie sprawy w granicach zakreślonych przez podstawę wznowienia oznacza, że sąd może oceniać, czy wskazana w skardze podstawa wznowienia jest uzasadniona i jaki wpływ na treść zaskarżonego wyroku ma jej ewentualna zasadność.

W tak określonym zakresie rozpoznania mieści się również możliwość uznania, że, pomimo zasadności podstawy wznowienia, orzeczenie odpowiada prawu.

Oddalenie skargi o wznowienie postępowania jest wyrazem negatywnej oceny zasadności zgłoszonej podstawy wznowienia postępowania lub braku jej wpływu na treść wydanego uprzednio wyroku.

Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Najwyższego na podstawie art. 401¹ k.p.c. w związku z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP nie wymaga uchylenia tego wyroku, a jedynie stwierdzenia dopuszczalności wznowienia postępowania (art. 412 par. 4 k.p.c.).

Nie można utożsamiać badania wymogów skargi o wznowienie, a w ramach tego, istnienia jej podstawy, z rozpoznaniem sprawy na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia (art. 412 k.p.c.), po dokonaniu którego sąd może wydać wyrok oddalający skargę, jeżeli powołana podstawa nie zachodzi. Ten drugi etap postępowania dotyczy merytorycznego rozpoznania sprawy po pozytywnym wyniku badania, czy skarga jest oparta na ustawowej podstawie wznowienia i wymaga przeprowadzenia rozprawy.

@RY1@i02/2011/008/i02.2011.008.209.0004.001.jpg@RY2@

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art.399 - 416⁽¹⁾ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).