Jak się starać o kontakt z dzieckiem w przypadku rozwodu lub separacji

Formalne rozwiązanie małżeństwa nie oznacza0, że między rodzicami a dziećmi, czy to tymi małoletnim, czy już tymi dorosłymi, ustają więzi rodzinne. Z tych względów każde z rodziców ma nie tylko prawo, lecz także obowiązek utrzymywania i pielęgnowania kontaktów ze swoimi pociechami. Podobnie jest w przypadku utraty bądź ograniczenia jednego z rodziców we władzy rodzicielskiej. Należy bowiem pamiętać, że prawo do kontaktów z dzieckiem jest prawem niezależnym i oddzielnym od posiadania przez rodziców prawa władzy rodzicielskiej nad dziećmi.

Istota prawa

Same kontakty z dzieckiem zgodnie z kodeksowym wyliczeniem obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu) i bezpośrednie porozumiewanie się. To ostatnie polega również na utrzymywaniu korespondencji, korzystaniu z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej, takich jak telefon czy internet. Wymieniony powyżej katalog możliwych form utrzymania styczności rodziców z dziećmi jest jedynie przykładowy, przepisy zaś nie ograniczają rodziców, jak również sądu, w możliwości ustalenia innych form kontaktu.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że wraz z realizacją prawa do porozumiewania się na odległość przez jednego z rodziców wiązać się będzie zobowiązanie drugiego z nich, u którego dziecko na stałe przebywa, do przekazywania dziecku korespondencji, udostępnienia komputera, telefonu, a także podania właściwego adresu poczty elektronicznej oraz numeru telefonu.

Ustalanie kontaktów

Gdy dziecko przebywa na stałe u jednego z rodziców, wówczas oboje powinni określić wspólnie, w jaki sposób będzie się z nim kontaktował drugi rodzic. W przypadku braku porozumienia między nimi spór rozstrzyga sąd opiekuńczy. [Przykład 1]

W przypadku wystąpienia tej drugiej sytuacji zainteresowany ustaleniem kontaktów rodzic powinien złożyć wniosek do właściwego sądu rejonowego. O właściwości sądu decyduje miejsce zamieszkania osoby małoletniej, której postępowanie ma dotyczyć. Sam wniosek o uregulowanie sposobu kontaktów między rodzicami a dziećmi zgodnie z ustawą z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.) podlega opłacie stałej w wysokości 40 zł. We wniosku należy określić zasady oraz zakres proponowanych kontaktów.

Przykładowo należy więc wskazać, jak często będziemy zabierać dziecko poza miejsce jego stałego zamieszkania, jak często chcielibyśmy, by przychodziło (mieszkało) u nas, czy i na jakich zasadach będziemy uczestniczyć w dowożeniu i odbieraniu dziecka ze szkoły i zajęć dodatkowych, a także uregulować, gdzie i z kim małoletni będzie spędzał święta, wakacje i ferie zimowe. We wniosku można również uregulować zasady kontaktowania się dzieckiem za pomocą telefonu czy internetu. Zawarte we wniosku propozycje kontaktów powinny uwzględniać przede wszystkim potrzeby wnioskodawcy, które umożliwią mu aktywne uczestniczenie w życiu dziecka.

Należy jednak pamiętać, że w każdym przypadku określania sposobu kontaktów z dzieckiem czynnikiem decydującym i rozstrzygającym o ich ukształtowaniu jest dobro dziecka. W związku z tym ważne jest zachowanie zasad proporcjonalności przy deklarowaniu propozycji związanych z uregulowaniem kontaktów. Niezależnie od tego sąd, podejmując decyzję o określeniu zasad kontaktów z dzieckiem, powinien uwzględniać uzasadnione sugestie i potrzeby drugiego z rodziców. Z tych względów w trakcie postępowania zmierzającego do ustalenia kontaktów z dzieckiem sąd wysłuchuje oboje byłych małżonków.

Niezależnie od tego sąd opiekuńczy, orzekając w sprawie kontaktów z dzieckiem, może zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w szczególności skierować ich do placówek lub specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń. Sąd może też ograniczyć kontakty z dzieckiem, gdy uzna, że wymaga tego jego dobro. Przykładowo wówczas, gdy na spotkania z dzieckiem ojciec przychodzi pijany, a podczas odwiedzin u dziecka wszczyna awantury czy też znęca się nad nim. W takiej sytuacji sąd opiekuńczy ma prawo zakazać spotykania się z dzieckiem, zabierania go poza miejsce stałego pobytu bądź też jest uprawniony do ograniczenia kontaktów tylko do określonych sposobów porozumiewania się na odległość albo nawet do zakazania takiej formy komunikacji. Dla dobra dziecka sąd może również zezwolić, aby spotkania odbywały się tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby, którą wskaże sąd. Sąd ma prawo nawet zakazać kontaktów rodziców z dzieckiem wówczas, gdy utrzymywanie ich poważnie zagraża dobru dziecka bądź je narusza. Może również zmienić już raz wydane rozstrzygnięcie w sprawie tych kontaktów. Po zakończeniu postępowania sąd wydaje specjalne orzeczenie, w którym określa te zasady.

Sądowy nakaz

W przypadku problemów z wykonywaniem ustalonych kontaktów z dzieckiem istnieje możliwości ich przymusowej realizacji. Przepisy przewidują, że jeżeli jedno z rodziców opiekujących siędzieckiem nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody sądowej w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, poszkodowany takim działaniem rodzic może podjąć konkretne kroki.[Przykład 2]

Na jego wniosek sąd opiekuńczy najpierw zagrozi osobie utrudniającej kontakty z dzieckiem, że nakaże jej zapłatę na rzecz osoby uprawnionej oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku. Wysokość takiej kary jest uzależniona w każdym przypadku od sytuacji majątkowej osoby utrudniającej kontakt. Taka sama zasada obowiązuje w stosunku do rodzica, który narusza obowiązki w przedmiocie kontaktów z dzieckiem na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje.

Jeżeli sądowe ostrzeżenie o nakazie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za łamanie wcześniej dokonanych ustaleń nie poskutkuje i osoba nie wypełnia nadal swego obowiązku, sąd opiekuńczy musi nakazać jej zapłatę wskazanej kwoty. Jej wysokość jest ustalana stosownie do liczby naruszeń. Sąd może w wyjątkowych wypadkach zmienić wysokośćtej kary, gdy w tym czasie zmieni się sytuacja majątkowa ukaranego. Na takie postanowienie sądu przysługuje także zażalenie.

Szybka egzekucja

Niewykonanie sądowego orzeczenia powoduje, że poszkodowany rodzic może skorzystać z pomocy komornika. Należy bowiem pamiętać, że prawomocne postanowienie sądu, w którym nakazano zapłatę należnej sumy pieniężnej, jest od razu tytułem wykonawczym. W praktyce oznacza to, że nie trzeba mu nadawać klauzuli wykonalności.

Rodzic uprawniony do kontaktu z dzieckiem, który chce wszcząć egzekucję komorniczą, musi przedłożyć komornikowi wniosek egzekucyjny wraz z postanowieniem sądu opiekuńczego.

Obowiązujące przepisy regulują również sytuację osoby, która na skutek niewywiązywania się z orzeczeń sądowych przez byłego małżonka albo innego opiekuna dziecka poniosła szkody. Jeżeli do kontaktu nie dojdzie wskutek niewykonania lub niewłaściwego wykonania orzeczenia sądowego przez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, sąd opiekuńczy ma obowiązek przyznać od tej osoby zwrot jego uzasadnionych wydatków. Chodzi o wydatki poniesione w związku z przygotowaniem kontaktu, w tym koszty podróży i pobytu dziecka, a także osoby towarzyszącej dziecku i koszty powrotu do miejsca stałego pobytu. [Przykład 3]

Warto pamiętać, że w celu złożenia wniosku do sądu o ukaranie należy nie tylko uprawdopodobnić, że do kontaktów nie doszło, lecz także mieć na to niezbite dowody, najlepiej w postaci odnotowanej interwencji policji.

Ważne

Do wniosku o wszczęcie postępowania w sprawie utrudniania kontaktów z dzieckiem należy dołączyć odpis wyroku albo ugody, w której zostały podane formy i zakres wspólnego spędzania czasu

PRZYKŁADY

1 Do wszczęcia postępowania konieczny jest wniosek do sądu

Chociaż co do zasady w sprawach rodzinnych i opiekuńczych sąd może wszcząć postępowanie z urzędu, to w sprawach wykonywania kontaktów z dzieckiem ta reguła nie jest stosowana. Każdorazowe postanowienie sądu jest wydawane dopiero na wniosek uprawnionego do kontaktu rodzica lub innej osoby, która ma zagwarantowane widzenia z dzieckiem. Przed wydaniem postanowień sąd musi wysłuchać uczestników postępowania. Do wniosku o wydanie postanowienia trzeba zawsze dołączyć odpis wykonalnego orzeczenia albo wykonalnej ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem. Jeżeli postępowanie toczy się na podstawie orzeczenia sądu (albo innego organu) państwa obcego albo ugody tam zawartej, niezbędne jest stwierdzenie wykonalności tego orzeczenia albo ugody. Sąd umarza postępowanie, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od uprawomocnienia ostatniego postanowienia nie wpłynął kolejny wniosek w sprawach wykonywania kontaktów z dzieckiem.

2 Sąd może ukarać byłą żonę za utrudnianie mężowi spotkań z dzieckiem

Prawo rodzinne i opiekuńcze przewiduje, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Obecnie też procedura cywilna zawiera dodatkowe narzędzia pozwalające na egzekwowanie orzeczonego przez sąd kontaktu obojga rodziców z dzieckiem w przypadku orzeczenia rozwodu i w innych sytuacjach, gdy jest on ograniczony z uwagi na zaistniałą sytuację faktyczną lub prawną. W razie obawy naruszenia obowiązków wynikających z postanowienia o kontaktach przez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje (osobęuprawnioną do kontaktu z dzieckiem albo osobę, której tego kontaktu zakazano), sąd opiekuńczy może zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej:

● osobie, pod której pieczą dziecko pozostaje - na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem - lub

● osobie uprawnionej do kontaktu z dzieckiem albo osobie, której tego kontaktu zakazano - na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje.

3 Poszkodowany rodzic otrzyma zwrot wydatków na podróż

Przepisy określają sytuację osoby, która na skutek niewywiązywania się z orzeczeń sądowych przez byłego małżonka albo innego opiekuna dziecka poniosła szkodę. Jeżeli do kontaktu nie dojdzie wskutek niewykonania lub niewłaściwego wykonania orzeczenia sądowego, sąd opiekuńczy ma obowiązek przyznać od tej osoby uprawnionemu zwrot uzasadnionych wydatków. Są to jedynie wydatki poniesione w związku z przygotowaniem kontaktu, w tym koszty podróży i pobytu dziecka i osoby mu towarzyszącej oraz koszty powrotu do miejsca stałego pobytu. Prawomocne postanowienie sądu jest tytułem wykonawczym bez potrzeby nadawania mu klauzuli wykonalności. W praktyce oznacza to, że jego niewykonanie umożliwia bezpośrednie skierowanie sprawy do komornika.

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 788) Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).