Kto i kiedy jest uprawniony do otrzymania zachowku po zmarłym

Do kręgu osób uprawnionych do otrzymania zachowku zalicza się: zstępnych (a więc dzieci i wnuki), małżonka i rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Uprawniony do zachowku nie musi być formalnie powołany do spadku (np. w postaci stwierdzenia nabycia spadku), wystarczy, że należy do grona spadkobierców ustawowych, którzy mogą domagać się zachowku (wyrok SN z 30.01.1998 r., ICKN 448/97).

Osoby uprawnione

Co zatem istotne, nie wszyscy spadkobiercy ustawowi (zob. art. 931 i nast. k.c.) są uprawnieni do zachowku. Przepisy o dziedziczeniu ustawowym przewidują określoną kolejność powołania do spadku.

Jako pierwsze powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. W praktyce te osoby przede wszystkim mają uprawnienie do zachowku, natomiast rodzice spadkodawcy stają się uprawnionymi dopiero w przypadku braku zstępnych zmarłego. Przy czym uprawnione do zachowku są przede wszystkim dzieci spadkodawcy, które go przeżyły i nie są przez prawo traktowane tak, jakby nie żyły w chwili otwarcia spadku, a więc śmierci spadkodawcy. Chodzi tu zarówno o dzieci z małżeństwa, jak i dzieci pozamałżeńskie uznane przez spadkodawcę oraz dzieci, co do których ojcostwo spadkodawcy zostało ustalone przez sąd, choćby po jego śmierci. Analogicznie przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym na równi z jego dziećmi. Prawo do dziedziczenia po przysposabiającym mają także zstępni przysposobionego. Natomiast naturalni rodzice adoptowanego dziecka nie dziedziczą po nim: zamiast nich dziedziczy przysposabiający.

[Przykład 1]

Zasadą jest, że małżonek dziedziczy z ustawy po spadkodawcy, jeżeli związek małżeński trwał do chwili śmierci, a więc do tej chwili małżeństwo nie zostało prawomocnie unieważnione lub rozwiązane przez rozwód ani nie została orzeczona separacja. Jednak w myśl art. 940 k.c. małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Przy czym wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu i może go żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu - a więc jednocześnie - z małżonkiem.

Warto pamiętać również, że do zstępnych spadkodawcy przy ustalaniu uprawnienia do zachowku stosuje się zasady obowiązujące przy dziedziczeniu. To znaczy, że np. dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawcy) może być uprawnione do zachowku, jeżeli urodzi się żywe. To samo dotyczy dalszych zstępnych spadkodawcy.

Natomiast uprawnienie do zachowku nie przysługuje następującym zstępnym spadkodawcy: niegodnym (art. 928 k.c.), wydziedziczonym (art. 1008 k.c.) oraz tym, którzy spadek odrzucili (art. 1020 k.c.). Przysługuje ono natomiast zstępnym tych zstępnych - a więc ich dzieciom i wnukom. Również w przypadku zrzeczenia się dziedziczenia przez zstępnego jego potomkowie są uprawnieni do zachowku, jeżeli w umowie o zrzeczenie się dziedziczenia postanowiono, że zrzeczenie to ich nie obejmuje.

Zatem rodzice spadkodawcy w zasadzie mogą być uprawnionymi do zachowku tylko wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, chyba że na skutek niegodności, zrzeczenia się dziedziczenia, odrzucenia spadku w dziedziczeniu ustawowym lub wydziedziczenia wszyscy oni, w braku testamentu, nie dziedziczyliby po spadkodawcy z ustawy. [Przykład 2]

Wyłączenia

Prawo spadkowe przewiduje jednak wypadki, w których uprawnienie do otrzymania zachowku nie będzie miało zastosowania. Uprawnienie to tracą przede wszystkim spadkobiercy ustawowi pominięci we wskazanym wyżej art. 991 k.c., tj. rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa spadkodawcy, a także zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, wówczas gdy zostali wyłączeni od dziedziczenia, przez co uważa się ich za nieżyjących w chwili otwarcia spadku. Wyłączenie to dotyczy następujących osób: uznanych przez sąd za niegodnych dziedziczenia, wydziedziczonych, osób, które odrzuciły spadek lub które zrzekły się dziedziczenia, a także małżonka spadkodawcy, w przypadku gdy spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy małżonka, a żądanie to było uzasadnione.

Wysokość zachowku

Zachowek określany jest w oznaczonej kwocie pieniężnej. Wysokość tej kwoty w praktyce zależy przede wszystkim od wielkości udziału spadkowego, jaki przypadałby osobie uprawnionej przy dziedziczeniu ustawowym, a ponadto od wysokości spadku oraz wartości podlegających doliczeniu darowizn. Zasada jest prosta: uprawnionemu do zachowku należy się połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym (art. 991 k.c.).

Przykładowo zachowek dziecka spadkodawcy wynosi połowę wartości spadku, gdy jest jedynym spadkobiercą ustawowym. Jeżeli zmarły zostawił również wdowę (wdowca), to zachowek dziecka wyniesie ćwierć wartości spadku. Zachowek wynosi natomiast 2/3 wartości udziału spadkowego w dwóch sytuacjach: gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, a więc nie osiągnął jeszcze 18 lat. [Przykład 3]

Warto wiedzieć również, że przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględnia się za to tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Przy obliczaniu zachowku nie bierze się z kolei pod uwagę zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Osoba, której należy się zachowek, ma tym samym roszczenie przeciwko spadkobiercy o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku w całości albo do uzupełnienia go. Przy czym roszczenie to przysługuje jedynie wówczas, gdy uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w innej postaci: nie został powołany do spadku, nie został z testamentu zapisobiercą ani też nie otrzymał w przeszłości od spadkodawcy darowizny (zob. art. 991 par. 2 k.c.). Pamiętać jednak warto, że jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Roszczenie o zachowek

Przyjmuje się, że źródłem roszczenia o zachowek jest testament, w którym spadkodawca celowo pominął osobę, która byłaby powołana do spadku z ustawy. Jednak w praktyce roszczenie o zachowek może powstać także w innych sytuacjach, na przykład gdy spadkodawca sporządził testament, w którym rozrządził spadkiem w sposób identyczny z tym, jaki wynika z reguł dziedziczenia ustawowego, lub w ogóle nie sporządził testamentu - w takiej sytuacji roszczenie o zachowek może powstać wtedy, gdy spadkodawca dokonał za życia darowizn doliczanych do spadku dla potrzeb obliczania zachowku.

Roszczenie o zachowek może powstać również w sytuacji, gdy spadkodawca sporządził testament, powołując do spadku wszystkich spadkobierców, którzy "byliby powołani do dziedziczenia z ustawy", jednakże części, w jakich powołał do dziedziczenia niektórych z tych spadkobierców, są mniejsze niż wynikające z dziedziczenia ustawowego. Wówczas roszczenie o zachowek przybierze postać roszczenia o uzupełnienie należnego zachowku. Ponadto w sytuacji, gdy spadkodawca sporządził testament negatywny (tj. taki, mocą którego określona osoba została jedynie wyłączona od dziedziczenia ustawowego, nie zaś wydziedziczona), może powstać roszczenie o zachowek.

Istotą zachowku jest zatem zapewnienie podstaw bytu rodzinie na wypadek śmierci jej członka, w sytuacji gdy majątek masy spadkowej był współtworzony przez całą rodzinę (np. małżonka, rodziców, dziadków), a uprawniony do dysponowania majątkiem, tj. spadkodawca, zadecydował o jego przeznaczeniu na rzecz innych osób.

Dziecko poczęte w chwili śmierci spadkodawcy może być uprawnione do zachowku, pod warunkiem że urodzi się żywe

PRZYKŁADY

1 Czy osoby przysposobione przez spadkodawcę są uprawnione do zachowku?

Uprawnionymi do zachowku na równi z dziećmi spadkodawcy są osoby przez niego przysposobione. Prawo rodzinne wskazuje na dwa rodzaje przysposobienia: pełne i niepełne. W przypadku przysposobienia pełnego (zob. art. 936 k.c.) przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego krewnych tak, jakby był dzieckiem przysposabiającego, a przysposabiający i jego krewni dziedziczą po przysposobionym tak, jakby przysposabiający był rodzicem przysposobionego. Ponadto przysposobiony nie dziedziczy po swoich wstępnych naturalnych i ich krewnych, a osoby te nie dziedziczą po nim.

Z wyjątkiem w tym zakresie mamy do czynienia w sytuacji, w której jeden z małżonków przysposabia dziecko drugiego małżonka po śmierci naturalnego rodzica tego dziecka. Sąd może wówczas utrzymać w orzeczeniu o przysposobieniu prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa względem wszystkich bądź niektórych krewnych zmarłego dziecka.

2 Czy zstępnym wydziedziczonego zstępnego przysługuje uprawnienie do zachowku?

Uprawnienie do zachowku nie przysługuje zstępnym spadkodawcy: niegodnym, wydziedziczonym oraz tym, którzy spadek odrzucili. Nie jest to jednak wyłączenie absolutne, bowiem uprawnienie to przysługuje nadal zstępnym tych zstępnych.

Wydziedziczenie polega na pozbawieniu uprawnionego, a więc zstępnego, małżonka lub rodzica, zachowku przez spadkodawcę. Zgodnie z art. 1011 k.c. dzieci wydziedziczonego zstępnego są uprawnione do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. Wydziedziczony traci nie tylko uprawnienie do żądania określonej sumy z tytułu zachowku, lecz także przymiot spadkobiercy, a w konsekwencji jego zstępni, gdy nie ma spadkobierców testamentowych, są powołani do spadku jako spadkobiercy ustawowi. Zatem dzieci wydziedziczonego wstępują w jego prawa i przysługuje im również prawo do zachowku.

3 Czy małoletni zawsze może żądać podwyższonego zachowku?

Przy obliczaniu zachowku decyduje stan rzeczy istniejący w chwili śmierci spadkodawcy. Zatem podwyższony z tego tytułu zachowek (2/3 wartości udziału) przysługuje zstępnemu, który w chwili otwarcia spadku był małoletni, chociażby do czasu realizacji roszczenia osiągnął pełnoletniość. Natomiast nie przysługuje uprawnionemu, który np. po otwarciu spadku stał się trwale niezdolny do pracy. Roszczenie o zachowek powstaje w chwili otwarcia spadku, więc ta chwila również decyduje o wysokości zachowku - 2/3 czy 1/2. Sąd Najwyższy (zob. wyrok z 10.12.1996 r., II CKN 20/96) przyjął również, że nie ma podstaw do obniżenia zachowku należnego dziecku spadkodawcy w oparciu o art. 5 k.c. (dot. nadużycia prawa podmiotowego), jeżeli zasądzenie pełnego zachowku nie spowoduje uszczuplenia bieżących dochodów strony pozwanej ani znacznego uszczuplenia wartości odziedziczonego przez nią majątku.

Ilona Sądel-Bendkowska

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 991 - 1011 ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).