Postępowanie przed sądem pracy zmusza strony do zachowania większej dyscypliny

Jedną z niewielu zmian obejmujących sprawy będące już w toku jest ta dotycząca zachowania terminu do wniesienia apelacji. Dotychczasowa zasada wnoszenia środków odwoławczych za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżony wyrok, została uzupełniona przez regułę, że termin uważa się za zachowany także wtedy, gdy przed jego upływem strona wniosła apelację do sądu II instancji (art. 369 par. 3 k.p.c.).

Przepis ten, choć pozornie neutralny, rodzi spore zagrożenia. Po pierwsze spowoduje opóźnienie w stwierdzaniu prawomocności wyroków pierwszo instancyjnych, po drugie może doprowadzić do tego, że przeprowadzona zostanie egzekucja na podstawie wyroku nieprawomocnego. [przykład 1]

Pozostałe zmiany dotykające postępowania rozpoznawczego obejmą te sprawy, które wpłyną do sądu po 3 maja 2012 r. W zasadniczej części dotyczą one postępowania dowodowego. Choć zmiana procedowania wiąże się w dużej części z likwidacją odrębnego postępowania w sprawach gospodarczych, to ma ona duży wpływ również na sprawy z zakresu prawa pracy, ponieważ ujednolicenie procedury spowodowało wprowadzenie do procedury ogólnej przepisów mających umożliwić sprawniejsze rozpoznawanie spraw wszystkich typów.

Większa rola sędziego

Zasadniczy akcent omawianych zmian położono na wzmocnienie roli sędziego jako gospodarza procesu. Na strony już na wstępie (art. 6 k.p.c.) nakłada się obowiązek przytaczania okoliczności faktycznych i dowodów bez zbędnej zwłoki.

Nowe przepisy (art. 212 k.p.c.) wzmacniają rolę informacyjnego wysłuchania stron przez sąd, które poprzez zadawanie pytań stronom doprowadzić ma do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są sporne, przytoczenia lub uzupełnienia twierdzeń lub dowodów na ich poparcie oraz skłonienia stron do udzielenia wyjaśnień koniecznych dla zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub roszczeń.

Instytucja informacyjnego wysłuchania zbliża się więc do czynności wyjaśniających (art. 468 k.p.c.) prowadzonych przez sąd pracy i rodzi pytanie o sens dalszego utrzymywania w mocy przepisów o czynnościach wyjaśniających. Wzajemne pokrywanie się tych przepisów rodzić będzie bowiem niepotrzebne komplikacje szczególnie w tych sprawach, które rozpoznawane są w składzie ławniczym, ponieważ czynności wyjaśniające sąd prowadzi bez udziału ławników.

Warto zwrócić też uwagę, iż nowy art. 207 par. 4 k.p.c. umożliwia przeprowadzenie wysłuchania stron nawet na posiedzeniu niejawnym.

W nowym stanie prawnym sąd już na wstępnym etapie postępowania uzyskuje bardzo silne narzędzia dyscyplinowania stron do sprawnego przedstawiania twierdzeń faktycznych i dowodów na ich poparcie.

Odpowiedź na pozew pozwany (tak pracownik jak i pracodawca) wnieść może fakultatywnie. Przewodniczący może jednak zobowiązać ich do złożenia takiej odpowiedzi, i to w każdej sprawie (nie tylko skomplikowanej lub rozrachunkowej) w terminie nie krótszym niż dwa tygodnie. Obowiązku takiego nie można zlekceważyć, ponieważ sąd ma możliwość pominięcia spóźnionych twierdzeń i dowodów, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich w pozwie, odpowiedzi na pozew lub dalszym piśmie przygotowawczym bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności (art. 207 par. 6 k.p.c.).

Bardzo podobne rygory umożliwiające pominięcie spóźnionych dowodów obowiązują teraz również przy składaniu zarzutów od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym (art. 493 par. 1 k.p.c.), sprzeciwu od wyroku zaocznego (art. 344 par. 2 k.p.c.) i sprzeciwu od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym (art. 503 par. 1 k.p.c.).

Praktycznie identyczne uprawnienia do pomijania nowych twierdzeń i dowodów przysługują sądowi na rozprawie (art. 217 k.p.c.). W związku z opisanymi zmianami usunięte zostały przepisy dotyczące prekluzji dowodowej w postępowaniu uproszczonym (uchylono art. 505⁵ k.p.c.).

Już dziś stwierdzić można, że przepisy dotyczące pomijania spóźnionych twierdzeń i dowodów są tak bardzo niedookreślone, że praktycznie nie do przewidzenia będzie, czy dowód zgłoszony zbyt późno będzie miał szansę być przeprowadzony. Tak pracownik, jak i pracodawca dla własnego bezpieczeństwa powinni zatem przedstawiać wszelkie znane im fakty i dowody już na wstępie postępowania. Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością stwierdzić można, że do czasu wypracowania za kilka lat w orzecznictwie Sądu Najwyższego kierunków wykładni omawianych przepisów liczyć się należy z ogromnymi rozbieżnościami w praktyce orzeczniczej. [przykład 2]

Mniej pism przygotowawczych

Istotną zmianą, która dotyczy spraw wniesionych po 3 maja 2012 jest likwidacja możliwości zasypywania sądów kolejnymi pismami przygotowawczymi zawierającymi argumentację prawną i faktyczną. Będą one mogły być składane tylko wtedy, gdy sąd na to zezwoli.

W interesie stron jest zatem przedstawienie już w pierwszych pismach pełnego stanowiska, gdyż później mogą nie mieć do tego okazji. Pisma złożone bez zezwolenia sąd zwróci, podobnie jak pisma spóźnione, co obejmuje również odpowiedź na pozew (art. 207 par. 6 k.p.c.). Adwokatom i radcom prawnym nie uda się przy tym ominąć tego wymogu, składając pismo w formie załącznika do protokołu. Zmodyfikowano bowiem definicję pisma przygotowawczego (art. 127 k.p.c.), wprowadzając do niej między innymi możliwość wskazywania podstawy prawnej roszczenia. Niezależnie zatem od nazwy nadanej pismu procesowemu będzie ono podlegało zwrotowi, jeśli sąd uzna, że stanowi ono pismo przygotowawcze złożone niezgodnie z zasadami. Reguł dotyczących składania pism przygotowawczych nie da się ominąć również, składając pismo zawierające także inne elementy, np. wnioski dowodowe, gdyż sąd uprawniony będzie zwrócić pismo w części.

Wśród innych istotnych zmian warto wymienić wprowadzenie obowiązku składania odpisu pełnomocnictwa dla strony przeciwnej (art.89 k.p.c.) czy możliwość ustanowienia pełnomocnika pocztowego do odbioru przesyłek z sądu (art. 139 par. 1¹ k.p.c.).

Konsekwencje procesowe

W związku z wieloma negatywnymi konsekwencjami grożącymi stronom mało aktywnym w procesie na sąd nałożone zostały większe obowiązki w zakresie pouczeń, w tym dotyczących postępowania dowodowego (art. 5, art. 210 par. 2¹ k.p.c.).

Nie jest to jednak, jak mogłoby się wydawać, wyłącznie ułatwienie dla stron występujących bez adwokata lub radcy prawnego. Spodziewać się można, iż wobec osób dokładnie pouczonych o konsekwencjach niepodejmowania czynności procesowych przynajmniej część sądów w sposób znacznie surowszy niż dotychczas wyciągała będzie takie konsekwencje procesowe, jakie obecnie dotyczyły przede wszystkim fachowych pełnomocników. [przykład 3]

Zażalenia na koszty

Nowością wprowadzoną w postępowaniu odwoławczym jest rozpoznawanie zażaleń na koszty procesu w instancji odwoławczej przez równorzędne składy sądu odwoławczego w miejsce zażaleń składanych do Sądu Najwyższego (art. 394² par. 1 k.p.c.).

Strony uzyskały z kolei możliwość zaskarżenia do SN w drodze zażalenia wyroków sądu odwoławczego uchylających wyrok sądu I instancji i przekazujących sprawę do ponownego rozpoznania (art. 394¹ par. 1¹ k.p.c.). Zmiany te dotyczą orzeczeń wydanych po 3 maja 2012 r.

W niektórych sprawach pracowniczych, np. dotyczących naruszenia zakazu konkurencji, pracodawca będzie mógł teraz skorzystać z możliwości, która dotąd występowała w sprawach gospodarczych i złożyć wniosek o zarządzenie odbycia posiedzenia lub jego części przy drzwiach zamkniętych, gdy będą mogły być ujawnione okoliczności stanowiące tajemnicę jej przedsiębiorstwa (art. 153 par. 1¹ k.p.c.).

Wyższe kary

W postępowaniu egzekucyjnym pracodawca liczyć się musi po pierwsze z koniecznością uiszczania świadczenia pieniężnego na rzecz pracownika (zamiast grzywny), jeśli sąd tak postanowi na wniosek wierzyciela, w sprawach dotyczących przywrócenia do pracy lub sprostowania świadectwa pracy (art. 1050¹ k.p.c.). Dodatkowo dziesięciokrotnie rosną grzywny nakładane w tym postępowaniu (art. 1052 k.p.c.).

Do dwóch tysięcy wzrasta ponadto grzywna za odmowę udzielenia wyjaśnień komornikowi (art. 762 k.p.c.). Podwyższenie grzywny do dwóch tysięcy złotych dotyczy też naruszenia obowiązków informacyjnych nałożonych na pracodawcę w związku z zajęciem przez komornika wynagrodzenia zatrudnianego prze niego pracownika (art. 886 par. 1 k.p.c.).

Zgodnie ze znowelizowanym art. 782 par. 2 k.p.c. ani pracownik, ani pracodawca nie mogą już liczyć na nadanie klauzuli wykonalności z urzędu nakazowi zapłaty, jak było to dotychczas. Teraz konieczne jest złożenie wniosku.

Przykład 1

Odwołanie bezpośrednio do drugiej instancji

Sąd rejonowy położony jest w innym mieście niż sąd okręgowy. Termin do wniesienia apelacji od wyroku zasądzającego odszkodowanie od pracownika mija 5 maja 2012 r. Pracownik mylnie zrozumiał pouczenie i tego dnia nadał w urzędzie pocztowym apelację bezpośrednio do sądu okręgowego, a nie rejonowego. Apelacja wpłynęła do sądu okręgowego po tygodniu, w ciągu trzech dni zadekretowano przesłanie jej do sądu rejonowego, gdzie wpłynęła po kolejnych kilku dniach. W międzyczasie po odczekaniu kilku dni sąd rejonowy stwierdził prawomocność wyroku i nadał mu na wniosek pracodawcy klauzulę wykonalności, który skierował sprawę do komornika. Komornik w ciągu trzech dni zajął rachunek bankowy pracownika i wyegzekwował roszczenie. Dopiero po tym czasie do sądu rejonowego wpłynęła apelacja pracownika. Poprzednie czynności związane ze stwierdzeniem prawomocności, które doprowadziły do egzekucji, muszą być uchylone, zaś apelacji zostanie nadany bieg. Jeśli zostanie uwzględniona, rodzić to będzie dalsze komplikacje z odpowiedzialnością Skarbu Państwa włącznie.

Przykład 2

Pominięcie spóźnionych wniosków

Dwóch pracowników zostało dyscyplinarnie zwolnionych z pracy za picie alkoholu. Wnieśli odwołania, żądając przywrócenia do pracy. Ich procesy prowadzą dwa składy sądu. W pozwie obydwaj zgłosili o przesłuchanie dwóch świadków na okoliczność, że nie pili w pracy, nie chcieli bowiem angażować innych 10 osób, które mogłyby to potwierdzić. Świadek pracodawcy potwierdził podstawy do zwolnienia. Świadkowie pracowników wbrew wcześniejszym deklaracjom powiedzieli, że nie orientują się w sprawie. Obydwaj powodowie wnieśli o przesłuchanie pozostałych 8 osób. Jeden skład sądu uznał wniosek dowodowy za spóźniony i oddalił powództwo, drugi przesłuchał nowych świadków i przywrócił pracownika do pracy.

Przykład 3

Brak zastrzeżenia

Sad pouczył pracownika działającego bez pełnomocnika między innymi o treści art. 162 k.p.c., czyli o obowiązku złożenia zastrzeżenia do protokołu o uchybieniu przepisom postępowania. Pracownik nie złożył w trybie art. 162 k.p.c. zastrzeżenia, że jego zdaniem oddalenie wniosku dowodowego z powodu spóźnienia jest bezzasadne. Argument dotyczący pominięcia dowodu nie będzie mógł być podniesiony w apelacji.

@RY1@i02/2012/095/i02.2012.095.217000900.802.jpg@RY2@

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Podstawa prawna

Ustawa z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 233, poz. 1381).