W jaki sposób darczyńca może odzyskać przedmiot darowizny

Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. W ten sposób dochodzi do przysporzenia na rzecz najbliższej rodziny, np. dzieci otrzymują od rodziców nieruchomości czy inne przedmioty. Z chwilą złożenia stosownego oświadczenia woli darowany przez darczyńcę przedmiot przechodzi na obdarowanego.

Przepisy kodeksu cywilnego całościowo regulują problematykę związaną z darowizną. Określają nie tylko zasady dotyczące składania oświadczeń woli związanych z darowizną, lecz także określają reguły odpowiedzialności. Są też tam przepisy umożliwiające odzyskanie przedmiotu darowizny. Zgodnie z nimi darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może zwolnić się od tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.

Rażąca niewdzięczność

Co do zasady jest też tak, że darowizny wykonanej nie można już odwołać. Przepisy kodeksu cywilnego dopuszczają jednak jeden wyjątek w tym zakresie: jest nim rażąca niewdzięczność obdarowanego. Darowizna nie może zostać odwołana po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego oraz gdy obdarowanemu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia darczyńca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Możliwość odwołania darowizny mają także spadkobiercy darczyńcy. Mogą to zrobić z powodu niewdzięczności tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była jego śmierć. [Przykład 1]

Małżeńskie komplikacje

Bardziej problematyczne jest odzyskiwanie przedmiotu darowizny podarowanego wspólnie małżonkom. Aby dobrze to zilustrować, wyobraźmy sobie sytuację, w której rodzice obdarowali syna i synową działką zabudowaną domem jednorodzinnym. Nieruchomość weszła do majątku wspólnego małżonków. Rodzice chcą teraz darowiznę odwołać. Zgadza się na to syn, a sprzeciwia się temu synowa. Nie czekając na rozstrzygnięcie sporu sądowego, rodzice postanawiają zmienić wpis w księdze wieczystej. Czy mogą to zrobić bez zgody synowej?

Przepisy ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.) nie pozwalają na takie przekształcenia w majątku małżonków. W czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej można przenieść własność rzeczy z powrotem na darczyńcę tylko za zgodą obojga małżonków. Zgodnie z art. 35 k.r.io. w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może też żądać podziału majątku wspólnego. Nie może rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku.

W praktyce zatem uwzględnienie wniosku przez sąd wieczystoksięgowy o zmianę właściciela w księdze wieczystej oznaczałoby, że jeden ze składników majątku wspólnego małżonków (nieruchomość) jeszcze w trakcie trwania wspólności ustawowej zostałby podzielony pomiędzy synową a rodziców męża. Doszłoby zatem do złamania bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa rodzinnego.

Tym samym zwrot przedmiotu darowizny w przypadku objęcia ich wspólnym majątkiem małżeńskim zostaje w pewnych sytuacjach ograniczony. Potwierdził to również w jednym z ostatnich wyroków Sąd Najwyższy (wyrok w sprawie I CSK 284/11). Oczywiście zwrotne przeniesienie darowanej własności byłoby łatwiejsze, gdyby odwołanie darowizny nie było kwestionowane przez oboje małżonków. Podobnie byłoby, gdyby w chwili darowania nieruchomości darczyńca nie postanowił o wejściu przedmiotu darowizny do majątku wspólnego małżonków. Wówczas darowana nieruchomość zgodnie z art. 33 pkt 2 k.r.io. weszłaby do majątku odrębnego każdego z małżonków, którzy sami staliby się jej współwłaścicielami w częściach ułamkowych.

Ograniczenia dotyczące zwrotu przedmiotu darowizny, która weszła w skład majątku wspólnego małżonków, nie oznaczają, że darczyńca pozostaje na straconej pozycji. Zgodnie bowiem z art. 898 par. 2 kodeksu cywilnego zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu. W praktyce oznacza to, że darczyńcy w przedstawionej sytuacji nie mogą wprawdzie żądać skutecznie powrotnego przeniesienia własności nieruchomości, mogą jednak domagać się zwrotu pieniędzy odpowiadających wartości przedmiotu darowizny. [Przykład 2]

Skutki odwołania

Samo oświadczenie o odwołaniu darowizny nie musi być sporządzane według formularza. Ważne, by zawierało jednoznaczny przekaz dla obdarowanego, że dokonaną na jego rzecz darowiznę darczyńca odwołuje. Darczyńca nie ma też obowiązku uzasadniać, z jakich powodów podjął taką decyzję. Oświadczenie odwołujące darowiznę powinno być skierowane do obdarowanego. Będzie ono wywoływało skutek z chwilą dojścia do niego w taki sposób, żeby mógł on zapoznać się z jego treścią. Nie powoduje ono jednak powrotnego przejścia własności na darczyńcę. Po odwołaniu darowizny musi jeszcze nastąpić przeniesienie w drodze umowy lub - w przypadku braku zgody strony, na rzecz której nastąpiło przysporzenie - powództwa własności darowanej rzeczy z powrotem na darczyńcę. Samo orzeczenie sądu powinno stwierdzać obowiązek pozwanego (obdarowanego) do przeniesienia na powoda (darczyńcę) prawa własności określonej nieruchomości. Gdy w toku procesu obdarowany przeniósł własność nieruchomości na rzecz innej osoby, to orzeczenie uwzględniające powództwo darczyńcy będzie skuteczne także w stosunku do tej osoby. Na podstawie tego wyroku darczyńca może wszcząć egzekucję o wydanie nieruchomości przeciwko nabywcy.

Obdarowany ma obowiązek zwrócić darowaną rzecz, a jej zwrot powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Oznacza to, że od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym. Innymi słowy ma obowiązek wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, jest zobligowany do zwrotu jej wartości.

Ustawowy obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody. Obowiązek ten wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił tak, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Jeżeli jednej darowizny dokonało kilka osób, a rażącej niewdzięczności obdarowany dopuścił się w stosunku do jednego darczyńcy, to tylko on może ją odwołać. Gdy darowizna zostanie uczyniona na rzecz kilku osób, a tylko jeden obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności, wówczas odwołać można ją będzie tylko w stosunku do niego, a nie do pozostałych obdarowanych.

Możliwość skutecznego odwołania darowizny jest ograniczona czasowo. Darczyńca ma na to tylko rok, od kiedy dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. W przypadku spadkobierców termin ten należy liczyć nie od momentu, kiedy o niewdzięczności dowiedział się darczyńca, lecz od chwili, gdy dowiedzieli się o tym spadkobiercy. Wykluczone jest odwołanie darowizny po śmierci obdarowanego, nawet jeżeli omawiany wyżej roczny termin jeszcze nie upłynął (wyrok Sądu Najwyższego z 7 listopada 2002 r., II CKN 1395/2000). [Przykład 3]

Ważne

Odwołanie darowizny nieruchomości nie powoduje, że darczyńca staje się automatycznie ponownym właścicielem rzeczy

PRZYKŁADY

1 Czy przebaczenie podtrzymuje umowę przekazania darowizny

Przebaczenie prowadzi do wyłączenia możliwości odwołania darowizny. Przepisy nie przewidują dla niego specjalnej formy. Oznacza to, że przebaczenie może mieć charakter wyraźny lub dorozumiany. Nie może się jednak rozciągać na wszystkie przyszłe zachowania obdarowanego. Dlatego jeśli po dokonanym przebaczeniu obdarowany znów dopuści się rażącej niewdzięczności, to jego zachowanie może ponownie spowodować skuteczne odwołanie darowizny. Dla skuteczności przebaczenia nie jest wymagana zdolność do czynności prawnych. Wystarczające jest działanie darczyńcy z dostatecznym rozeznaniem, które pozwala mu świadomie wyrazić wolę przebaczenia.

2 Czy po odwołaniu darowizny muszę zwrócić otrzymane mieszkanie

W razie odwołania darowizny z powodu niewdzięczności obdarowanego ma on obowiązek zwrócić to, co otrzymał według zasad dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia. Celem odwołania darowizny jest pozbawienie obdarowanego własności darowanej nieruchomości i odzyskanie jej przez darczyńcę. Obdarowany jest traktowany jako ten, który musi się liczyć z obowiązkiem zwrotu rzeczy od chwili wystąpienia wydarzenia uzasadniającego odwołanie. Zwrot podarowanego przedmiotu powinien nastąpić w zasadzie w naturze. Sąd może również na żądanie stron lub strony nakazać zamiast zwrotu w naturze zwrot wartości darowizny w pieniądzu z odliczeniem nakładów, które darczyńca byłby zobowiązany zwrócić.

W praktyce jednak samo odwołanie darowizny wywiera jedynie skutek obligacyjny, nieskutkujący sam w sobie przeniesieniem własności mieszkania. Darczyńca, który odwołał wykonaną już darowiznę - w sytuacji gdy obdarowany odmawia przeniesienia własności nieruchomości w drodze umowy - może wystąpić z powództwem o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności nieruchomości na darczyńcę (por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 września 2000 r., I CKN 829/98, LexPolonica nr 384995).

3 Czy spadkobierca może odwołać przekazaną przez spadkodawcę darowiznę

W razie rażącej niewdzięczności obdarowanego osobą uprawnioną do odwołania darowizny jest nie tylko sam darczyńca, lecz także spadkobiercy darczyńcy. Spadkobiercy są uprawnieni do złożenia stosownego oświadczenia niezależnie od tego, czy do dziedziczenia po darczyńcy zostali powołani na podstawie ustawy, czy w drodze testamentu. Oznacza to, że do odwołania darowizny uprawniony jest syn, który jest spadkobiercą darczyńcy. Dotyczy to tylko sytuacji, gdy darczyńca w chwili swojej śmierci był uprawniony do odwołania darowizny albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę tylko wtedy, gdy niewdzięczność dotyczyła jego osoby. Oznacza to, że spadkobiercy nie mają w praktyce możliwości odwołania darowizny dokonanej przez darczyńcę z powodu rażącej niewdzięczności w stosunku do nich.

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z poźn. zm.).