Pouczenie przez sąd przyspieszy postępowanie

Słuchanie informacyjne stron

Art. 212 kodeksu postępowania cywilnego zmieniony przez art. 1 pkt 29) ustawy nowelizującej.

Przewodniczący, jeżeli to możliwe, jeszcze przed wszczęciem postępowania dowodowego powinien przez zadawanie pytań stronom ustalić, jakie z istotnych okoliczności sprawy są między nimi sporne, i dążyć do ich wyjaśnienia. W razie uzasadnionej potrzeby może udzielić stronom niezbędnych pouczeń, a stosownie do okoliczności zwraca im uwagę na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego. W sprawach o alimenty i o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przewodniczący poucza powoda występującego w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego o roszczeniach wynikających z przytoczonych przez niego faktów.

Par. 1 Sąd na rozprawie przez zadawanie pytań stronom dąży do tego, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub dowody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych dla zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub roszczeń. W ten sam sposób sąd dąży do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są sporne.

Par. 2 W razie uzasadnionej potrzeby przewodniczący może udzielić stronom niezbędnych pouczeń, a stosownie do okoliczności zwraca uwagę na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego.

W przepisie mowa jest o instytucji słuchania informacyjnego stron. Przepis podkreśla aktywność sądu (a nie tylko - jak dotychczas - przewodniczącego) w kierunku pozyskiwania od stron twierdzeń co do okoliczności sprawy w taki sposób, aby mogła ona zostać wyjaśniona w sposób należyty. Do tego też przyczynia się regulacja art. 216 k.p.c., który nie ulega zmianie, a który zakłada, że sąd może w celu dokładniejszego wyjaśnienia stanu sprawy zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście albo przez pełnomocnika. W treści komentowanego przepisu art. 212 widać zbieżność z art. 5 k.p.c.

Władza sędziego

Art. 217 par. 1 i par. 2 k.p.c. zmienione przez art. 1 pkt 30) ustawy nowelizującej.

Par. 1 Strona może aż do zamknięcia rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swych wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej, z zastrzeżeniem niekorzystnych skutków, jakie według przepisów niniejszego kodeksu mogą dla niej wyniknąć z działania na zwłokę lub niezastosowania się do zarządzeń przewodniczącego i postanowień sądu.

Par. 2. Sąd pominie środki dowodowe, jeżeli okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione lub jeżeli strona powołuje dowody jedynie dla zwłoki.

Par. 1 Strona może aż do zamknięcia rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej.

Par. 2 Sąd pomija spóźnione twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich we właściwym czasie bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności.

Par. 3 Sąd pomija twierdzenia i dowody, jeżeli są powoływane jedynie dla zwłoki lub okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione.

W regulacji tej ustanowiony zostaje system dyskrecjonalnej władzy sędziego jako zasadniczej metody koncentracji materiału procesowego pochodzącego od stron. Nie jest to typowa reguła prekluzji, gdyż wykluczenie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie następuje z mocy prawa, a na skutek decyzji sądu. W przepisie jest mowa o pominięciu twierdzeń i dowodów, ale już nie zarzutów. Nie zawsze można jednoznacznie określić, czy mamy do czynienia z twierdzeniem, czy z zarzutem. Gdy jest to bardziej czytelne, a więc gdy chodzi o zarzut materialnoprawny (zarzut potrącenia, zarzut przedawnienia, zarzut nieważności umowy), to nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem, że mógłby być wykluczony wskutek spóźnionego jego zgłoszenia. Przepis nawiązuje do obowiązku przeciwdziałania przewlekaniu postępowania sądowego.

Dokumenty urzędowe

Art. 244 par. 2 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 31) ustawy nowelizującej .

Przepis par. 1 stosuje się odpowiednio do dokumentów urzędowych sporządzonych przez organizacje zawodowe, samorządowe, spółdzielcze i inne organizacje społeczne w zakresie zleconych im przez ustawę spraw z dziedziny administracji publicznej.

Przepis par. 1 stosuje się odpowiednio do dokumentów urzędowych sporządzonych przez organizacje zawodowe, samorządowe, spółdzielcze i inne organizacje pozarządowe w zakresie zleconych im przez ustawę spraw z dziedziny administracji publicznej.

Zmiana dokonana w treści przepisu to konsekwencja wprowadzenia w miejsce organizacji społecznych organizacji pozarządowych.

Przyrzeczenie świadka

Art. 269 par. 1 k.p.c zmieniony przez art. 1 pkt 32) ustawy nowelizującej.

Świadek składa przyrzeczenie, powtarzając za sędzią lub odczytując na głos tekst przyrzeczenia, przy czym wszyscy - nie wyłączając sędziów - stoją.

Świadek składa przyrzeczenie, powtarzając za sędzią lub odczytując na głos tekst przyrzeczenia, przy czym wszyscy - z wyjątkiem sędziów - stoją.

Jest to - obecnie - jedyny przypadek w postępowaniu cywilnym, kiedy to sędziowie na sali rozpraw muszą zająć pozycję stojącą (także omówiony przez par. 81 ust. 1 regulaminu urzędowania sądów powszechnych). Jakkolwiek obecna regulacja jest rangi ustawowej, to jednak trudno ją uzasadnić celowościowo.

Przesłuchanie powoda

Art. 301 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 33) ustawy nowelizującej.

Jeżeli powództwo jest wytoczone przez prokuratora lub organizację społeczną na rzecz oznaczonej osoby, przesłuchuje się w charakterze strony powodowej tę osobę, chociażby nie przystąpiła ona do sprawy.

Jeżeli powództwo jest wytoczone przez prokuratora lub organizację pozarządową na rzecz oznaczonej osoby, przesłuchuje się w charakterze strony powodowej tę osobę, chociażby nie przystąpiła ona do sprawy.

Zmiana dokonana w treści przepisu to konsekwencja wprowadzenia w miejsce organizacji społecznych organizacji pozarządowych.

Bez profesjonalnego pełnomocnika

Art. 327 par. 1 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 34) ustawy nowelizującej.

Stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka zaskarżenia. Jeżeli zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych jest obowiązkowe, należy pouczyć stronę o treści przepisów o obowiązkowym zastępstwie oraz o skutkach niezastosowania się do tych przepisów.

Stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka zaskarżenia. Jeżeli zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych jest obowiązkowe, należy pouczyć stronę o treści przepisów o obowiązkowym zastępstwie oraz o skutkach niezastosowania się do tych przepisów.

Na tle nowego przepisu widać ograniczenie kręgu osób uprawnionych do otrzymania od sądu odpowiednich pouczeń. W przypadku gdy ma miejsce zastępstwo procesowe wykonywane przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, a więc reprezentacja strony profesjonalna, wówczas powinność udzielania przez sąd wskazówek już nie zachodzi.

Oddziaływanie na strony

Art. 343 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 35) ustawy nowelizującej.

Wyroki zaoczne doręcza się z urzędu obu stronom z pouczeniem o przysługujących im środkach zaskarżenia.

Wyroki zaoczne doręcza się z urzędu obu stronom z pouczeniem o przysługujących im środkach zaskarżenia. Pozwanego poucza się także o treści art. 344 par. 2 zdanie drugie.

Przepis odnosi się do zachowania stron w kontekście spóźnionego przedstawienia materiału procesowego, regulując prekluzję tego materiału. Jest to metoda oddziaływania na strony w zakresie reprezentacji przez nie materiału procesowego, o czym też traktują inne regulacje zawarte w kodeksie (v. nowy art. 207 par. 6 czy 217 par. 2 k.p.c.). Pouczenie ma więc na celu przyśpieszenie postępowania i zdyscyplinowanie stron.

Termin do wniesienia sprzeciwu

Art. 344 par. 1 i par. 2 k.p.c. zmienione przez art. 1 pkt 36) ustawy nowelizującej.

Par. 1 Pozwany, przeciwko któremu zapadł wyrok zaoczny, może złożyć sprzeciw w ciągu tygodnia od doręczenia mu wyroku.

Par. 2 W piśmie zawierającym sprzeciw pozwany powinien przytoczyć zarzuty przeciwko żądaniu pozwu oraz fakty i dowody na ich uzasadnienie.

Par. 1 Pozwany, przeciwko któremu zapadł wyrok zaoczny, może złożyć sprzeciw w ciągu dwóch tygodni od doręczenia mu wyroku.

Par. 2 W piśmie zawierającym sprzeciw pozwany powinien przytoczyć zarzuty, które pod rygorem ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy, oraz okoliczności faktyczne i dowody. Sąd pomija spóźnione twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich w sprzeciwie bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności.

Wydłużony został termin do wniesienia sprzeciwu od wyroku zaocznego, co o tyle jest uzasadnione, że strona wnosząca sprzeciw będzie zobligowana skoncentrować materiał procesowy w niedługim czasie. Nie będzie mogła bowiem liczyć na możliwość powoływania twierdzeń i dowodów po złożeniu sprzeciwu w każdym czasie. Tylko wtedy będzie mogła to uczynić, gdy wykaże, że nie mogła tego zrobić, składając sprzeciw od wyroku zaocznego, czy że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności. Termin zaskarżania wyroku zaocznego będzie taki sam jak termin zaskarżania innego nieprawomocnego wyroku (dwa tygodnie przewidziane są również dla apelacji).

Sąd zwolniony z obowiązku

Art. 357 par. 2 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 37) ustawy nowelizującej.

Par. 2 Postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu obu stronom, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem; doręczając postanowienie, należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.

Par. 2 Postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu obu stronom, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem; doręczając postanowienie, należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.

W nowym stanie prawnym sąd jest zwolniony od obowiązku pouczania o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia w przypadku występowania profesjonalnego zastępcy procesowego, jakim jest Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa.

Lidia Sularzycka

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie