Jak zgodnie z prawem można pożyczać innym pieniądze

Nawet grzecznościowe pożyczki pomiędzy członkami rodziny czy znajomymi powinny przybierać określoną prawem formę. Spisanie umowy ma nie tylko przypominać o zaciągniętym zobowiązaniu, ale posiada także niebagatelne znaczenie dowodowe. W razie konfliktu pomiędzy stronami, spowodowanego opóźnieniem w spłacie długu, taki dokument pozwala na szybsze wyegzekwowanie należności. Udzielający pożyczek na procent powinni z kolei pamiętać, że przepisy określają górne granice zysku, jaki można czerpać w związku z zawieraniem takich umów.

Udzielanie pożyczek podlega w Polsce regulacjom kodeksu cywilnego. Zgodnie z jego art. 720 par. 1 przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku. Biorący pożyczkę zobowiązuje się z kolei zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Przedmiotem pożyczki mogą być nie tylko środki pieniężne, ale i rzeczy takie jak np. materiały budowlane, artykuły żywnościowe czy sprzęt elektroniczny oznaczony ilościowo. Umowa pożyczki może mieć charakter nieodpłatny lub odpłatny (zysk jest wtedy określany np. w postaci określonych procentowo odsetek od kapitału, udziale w osiągniętym zysku).

Powyżej 500 zł na piśmie

Przepisy nie przewidują dla umowy pożyczki szczególnej formy. Może ona zostać zawarta ustnie, pisemnie czy w sposób dorozumiany. Kodeks cywilny zastrzega jednak, że umowa pożyczki, której wartość przekracza 500 złotych, powinna być stwierdzona pismem. Forma pisemna umowy zastrzeżona jest tutaj wyłącznie dla celów dowodowych. Oznacza to, że niespisanie umowy nie wpływa na ważność czynności prawnej. Niedochowanie zwykłej formy pisemnej może jednak spowodować istotne ograniczenia w przypadku udzielenia pożyczki osobie, która nie będzie chciała jej oddać lub będzie zwlekać ze spłatą kolejnej raty.

Artykuł 74 par. 2 kodeksu cywilnego stanowi, że w razie niezachowania formy pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych (w tym przypadku przy zawarciu umowy pożyczki), dowód ze świadków lub dowód z przesłuchania stron jest dopuszczalny, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, jeżeli żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo jeżeli fakt dokonania czynności prawnej będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma. Sąd może również dopuścić wymienione dowody, jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy uzna to za konieczne. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 29 września 2004 r., sygn. akt II CK 527/2003, LexPolonica nr 36959, nie jest konieczne, aby pismo to pochodziło od strony, przeciwko której taki dowód będzie prowadzony, ani też aby było podpisane przez jedną ze stron. Może to być dokument prywatny albo urzędowy. Może wystarczyć też list, dowód wpłaty, wycinek prasowy, wydruk komputerowy, telefaksowy, telegram itp. [Przykład 1]

Spisanie nawet najprostszej umowy pożyczki na piśmie nie wiąże się z dodatkowymi kosztami i zabiera zaledwie kilka minut. W razie sporu, który znajduje finał przed sądem, pozwala natomiast uniknąć skomplikowanego postępowania dowodowego, a niekiedy jest jedynym śladem świadczącym o dokonanej czynności.

Treść zawieranej umowy

Spisując umowę pożyczki, należy podać w niej miejsce i datę zawarcia umowy. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy po jej zawarciu pojawią się wątpliwości odnośnie do zdolności do czynności prawnych którejkolwiek ze stron. W dalszej kolejności należy dokładnie określić strony umowy - pożyczkodawcę i pożyczkobiorcę. W tym celu należy podać ich dane osobowe w postaci imienia i nazwiska, adresu zamieszkania, a także serii i numeru dowodu tożsamości, którymi się legitymują. Najistotniejszym zapisem jest stwierdzenie o udzieleniu pożyczki, a także jej przyjęciu przez pożyczkobiorcę (o ile nie ustalono innego terminu wydania pieniędzy lub rzeczy). W przypadku pożyczek pieniężnej należy wskazać jej kwotę i powtórzyć ją słownie. Taki zabieg pozwala wyeliminować ewentualne pomyłki spowodowane, np. niewyraźnym pismem osoby sporządzającej dokument. W umowie powinien pojawić się również zapis o terminie zwrotu pożyczki. Zgodnie z kodeksem cywilnym, jeżeli termin nie jest oznaczony, dłużnik musi ją zwrócić w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu umowy przez pożyczkodawcę. Odpłatna umowa pożyczki może zastrzegać odsetki za korzystanie z pieniędzy. Niezależnie od tego strony mogą ustalić odsetki lub kary umowne w wypadku przekroczenia terminu zwrotu pożyczki. [Przykład 2]

Kodeks cywilny przewiduje, że pożyczkodawca może odstąpić od umowy i odmówić wydania przedmiotu pożyczki, jeżeli zwrot pożyczki jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego drugiej strony. Uprawnienie to nie przysługuje mu jednak, jeżeli w chwili zawarcia umowy o złym stanie majątkowym drugiej strony wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć. Roszczenie biorącego pożyczkę o wydanie przedmiotu pożyczki (najczęściej wypłatę gotówki) przedawnia się z upływem 6 miesięcy od chwili, gdy przedmiot miał być wydany.

Trzeba zapłacić podatek

Zawarcie umowy pożyczki wiąże się z obowiązkami podatkowymi. Pożyczkobiorca powinien zapłacić podatek od czynności cywilnoprawnych i złożyć w urzędzie skarbowym odpowiednią deklarację podatkową. Zgodnie z ustawą o podatku od czynności cywilnoprawnych na pożyczkobiorcy ciąży obowiązek zapłaty 2-proc. podatku od czynności cywilnoprawnych. Obowiązek ten, podobnie jak i złożenie deklaracji w ciągu 14 dni od podpisania umowy pożyczki, pojawia się dopiero po przekroczeniu progów wymienionych w ustawie. Zgodnie z art. 9 ust. 10 pkt c wymienionej wyżej ustawy z podatku zwolnione są m.in. pożyczki zawierane przez osoby należące do I grupy podatkowej do wysokości kwoty niepodlegającej opodatkowaniu - na zasadach określonych w przepisach o podatku od spadków i darowizn, tj. do wysokości 9637 zł. Do grupy tej zalicza się: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów. Zwolnienie dotyczy także innych osób niż członkowie najbliższej rodziny. Z podatku są zwolnieni pożyczkobiorcy, którzy uzyskają pożyczki przekraczające 5 tys. zł od jednego pożyczkodawcy w ciągu trzech kolejnych lat lub 25 tys. zł od wielu pożyczkodawców (pozostałe grupy osób zwolnionych wymienia z art. 9 ust. 10 wymienionej wyżej ustawy).

Podatek dochodowy od osób fizycznych muszą zapłacić również osoby udzielające pożyczek. Dla pożyczkodawcy dochodem są jednak tylko i wyłącznie otrzymane w roku podatkowym odsetki od pożyczek (a nie spłata nominału samej pożyczki). Łączna kwota spłacanych odsetek jest obciążona 19-proc. podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Karalna lichwa

Udzielenie pożyczki na wysoki procent to doskonała inwestycja, ale jest zgodna z prawem tylko wtedy, gdy odpowiada zasadom współżycia społecznego. Pożyczkodawca wykorzystujący krytyczną sytuację osoby, której brakuje gotówki, do osiągnięcia nieproporcjonalnie dużego do nakładów zysku naraża się na odpowiedzialność karną. Zgodnie z art. 304 kodeksu karnego każdy, kto, wyzyskując przymusowe położenie innej osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, zawiera z nią umowę, nakładając na nią obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Pobieranie wygórowanych odsetek za pożyczone pieniądze to w takich sytuacjach nic innego, jak karalna lichwa. [Przykład 3]

Przymusowym położeniem jest taka sytuacja pokrzywdzonego, że jest on zmuszony do zabiegania o udzielenie mu pożyczki niezbędnej do ochrony zagrożonego dobra, jakim może być np. podlegający licytacji komorniczej majątek, konieczność przeprowadzenia operacji u chorego dziecka czy brak pieniędzy na żywność.

Przestępstwo lichwy ma charakter bezskutkowy, a to w praktyce oznacza, że nie musi dojść do udzielenia pożyczki związanej z przekazaniem gotówki. Wystarczy już samo zawarcie umowy, która określa, jaka wysokość wsparcia zostanie udzielona i na jaki procent.

Ważne

Podatek dochodowy od osób fizycznych muszą zapłacić również osoby udzielające pożyczek. Dla pożyczkodawcy dochodem są jednak tylko i wyłącznie otrzymane w roku podatkowym odsetki od pożyczek

PRZYKŁADY

1 Czy pokwitowanie jest wystarczającym dowodem zawarcia umowy pożyczki

Każde oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Pokwitowanie może stanowić dowód zawarcia umowy pożyczki. Takie dokumenty często zawierają wszystkie cechy umowy pożyczki wymagane przez art. 720 kodeksu cywilnego i nawet wskazują również sposób jej zwrotu. Trzeba jednocześnie pamiętać, że nieokreślenie w takim dokumencie daty zwrotu pieniędzy nie odbiera pokwitowaniu charakteru umowy pożyczki. Taki termin może być określony według art. 723 kodeksu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 5 marca 2002 r., sygn. akt I CKN 1086/99, LexPolonica nr 22533460)

2 Czy można podważyć umowę pożyczki z horrendalnymi odsetkami

Stosownie do treści art. 359 par. 2¹ kodeksu cywilnego maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego NBP (obecnie jest to 24 proc.). Jeżeli wysokość tych odsetek przekracza wysokość odsetek maksymalnych, stronie umowy należą się odsetki maksymalne. Kodeks cywilny wyraźnie stanowi, że postanowienia zawieranych umów nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych. Jest tak nawet w razie próby obejścia tych obostrzeń i próby dokonania wyboru prawa obcego, które pozwala stosować wyższe odsetki. Jeżeli w umowie zostały przewidziane odsetki wyższe (w stosunku rocznym) niż odsetki maksymalne, zastosowanie znajdzie sankcja w postaci redukcji odsetek przewyższających dopuszczalną granicę do wysokości odsetek maksymalnych. Obniżenie wysokości odsetek do poziomu dopuszczalnych odsetek maksymalnych następuje z mocy prawa, bez konieczności dokonywania zmiany umowy przez strony czy składania oświadczenia woli przez jedną z nich. (por. odpowiedź Ministerstwa Sprawiedliwości z 13 lipca 2010 r. na interpelację nr 16367.)

3 Czytelniczka dostawała jedzenie, za które trzeba teraz oddać podwójną cenę. Czy musi płacić?

Właściciel bez wątpienia wykorzystał przymusowe położenie, w jakim znalazła się czytelniczka. Jak podkreślił Sąd Najwyższy, samo stwierdzenie lichwiarskiego charakteru umowy pożyczki, a więc wygórowanych odsetek, nie wystarcza do przyjęcia odpowiedzialności za przestępstwo określone w art. 304 kodeksu karnego. Warunkiem jest ustalenie, że osoba zaciągająca pożyczkę znajdowała się w przymusowym położeniu - a więc, że dotknęły ją takie okoliczności życiowe, w tym ekonomiczne, które przesądziły o konieczności zawarcia przez nią tej umowy bez względu na stan pokrzywdzenia (wyrok SN z 28 stycznia 2010 r., sygn. akt III KK 260/09). Udzielający pożyczki w tej sytuacji miał pełną świadomość co do krytycznego położenia dłużniczki. Przymusowym położeniem nie jest sytuacja, kiedy pożyczkobiorca poszukuje określonej sumy pieniędzy w celu spekulacyjnym lub inwestycyjnym (np. na zakup gruntu po okazyjnej cenie albo kolejnej ciężarówki do firmy przewozowej).

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93). Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.). Ustawa z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. z 2010 r. nr 101 poz. 649 z późn. zm.).