Ważne zmiany w procedurze cywilnej

Dobre obyczaje

Art. 3 kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) zmieniony przez art. 1 pkt 1) ustawy nowelizującej.

Strony i uczestnicy postępowania obowiązani są dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody.

Strony i uczestnicy postępowania obowiązani są dokonywać czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody.

Do treści przepisu, statuującego zakaz kłamstwa procesowego, wprowadzono dodatkowo obowiązek stron dokonywania czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami. Powyższy zwrot nabiera więc niejako charakteru normatywnego. Pojęcie dobrych obyczajów nie jest w procedurze zdefiniowane. Sięgając zatem do wyjaśnienia tego terminu na gruncie słownika języka polskiego, należałoby wskazać, że chodzi o powszechnie przyjęty, umowny, najczęściej utwierdzony tradycją sposób postępowania w danych okolicznościach, właściwy pewnej grupie ludzi, charakterystyczny dla danego terenu czy okresu. Może to być po prostu zwyczaj. Dobry obyczaj nie wymaga chyba bliższych wyjaśnień. Jest to jednak określenie dość pojemne i na tyle niekonkretne, niepoddające się jednoznacznemu rozumieniu czy skatalogowaniu, że może nasuwać trudności interpretacyjne. W praktyce nie wydaje się stwarzać większych problemów, bowiem samo wyegzekwowanie obowiązku, czy może bardziej: ciężaru procesowego, by dokonywać czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, w istocie może nie mieć większej doniosłości. Pozostaje kwestia sankcji za niewykonanie takiego obowiązku. Odnośnie do komentowanego przepisu nasuwa się uwaga, że zwiększenie obowiązków (ciężarów procesowych) stron i uczestników postępowania nakazuje większą mobilizację w kierunku należytego prowadzenia własnej sprawy i liczenia się z niekorzystnymi skutkami procesowym w przypadku zaniechania.

Pouczenie strony

Art. 5 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 2) ustawy nowelizującej.

W razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych.

W razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych.

Rozszerzenie kręgu osób uprawnionych do otrzymania od sądu niezbędnych pouczeń jest logiczne, gdy się zważy odpowiedni profesjonalizm również rzecznika patentowego oraz radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (tu zauważyć należy, że już teraz tak jak adwokat i radca prawny np. skargę kasacyjną może również sporządzić rzecznik patentowy oraz radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa - vide art. 87¹ k.p.c.). Dotychczasowa regulacja stawiała w sytuacji niejako uprzywilejowanej - z punktu widzenia powinności sądu - strony i uczestników postępowania, reprezentowanych przez rzecznika patentowego oraz radcę Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Także stanowiła niekonsekwencję ustawodawcy, który zwalniał w innych sytuacjach sąd z określonych powinności właśnie z uwagi na występowanie powyższych profesjonalistów - vide art. 132 par. 2 k.p.c. i art. 479⁹ par.1 k.p.c. (kwestia doręczeń), art. 207 par. 3 k.p.c. (kwestia złożenia pisma przygotowawczego) - czy nadawał szczególne uprawnienia - vide art. 89 k.p.c. (kwestia samodzielnego uwierzytelniania).

Bez zbędnej zwłoki

Art. 6 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 3) ustawy nowelizującej.

Dotychczasową treść oznacza się jako par. 1 i dodaje się par. 2 w nowym brzmieniu.

Strony i uczestnicy postępowania obowiązani są przytaczać wszystkie okoliczności faktyczne i dowody bez zwłoki, aby postępowanie mogło być przeprowadzone sprawnie i szybko.

Nowe brzmienie art. 6 k.p.c. stanowi wyraz rozłożenia ciężaru sprawnego prowadzenia postępowania na strony i uczestników postępowania oraz sąd, a nie tylko na sąd - jak to było w istocie dotychczas (obecnie zgodnie z art. 6 k.p.c. sąd powinien przeciwdziałać przewlekaniu postępowania i dążyć do tego, aby rozstrzygnięcie nastąpiło na pierwszym posiedzeniu, jeżeli jest to możliwe bez szkody dla wyjaśnienia sprawy). Wiele regulacji dotyczyło wysiłków sądu na rzecz sprawnego prowadzenia procesu. Tymczasem szybkość postępowania zależy również od stron i uczestników postępowania, czego świadomość ustawodawca wyraził chociażby w art. 103 par. 1 i 2 k.p.c. Pozwala on sądowi, niezależnie od wyniku sprawy, włożyć na stronę lub interwenienta obowiązek zwrotu kosztów, wywołanych ich niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem (chodzi zwłaszcza o koszty powstałe wskutek uchylenia się od wyjaśnień lub złożenia wyjaśnień niezgodnych z prawdą, zatajenia lub opóźnionego powołania dowodów, a także nieusprawiedliwionej odmowy poddania się mediacji, na którą strona uprzednio wyraziła zgodę). Istotność zachowania strony dla czasu trwania postępowania została już dostrzeżona chociażby poprzez wprowadzenie tego elementu jako kryterium stwierdzenia, czy doszło do przewlekłości postępowania - art. 2 ust. 2 ustawy z 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. nr 179, poz. 1843 ze zm.).

Organizacje pozarządowe

Art. 8 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 4) ustawy nowelizującej

Organizacje społeczne, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą w wypadkach przewidzianych w ustawie dla ochrony praw obywateli spowodować wszczęcie postępowania, jak również brać udział w toczącym się postępowaniu.

Organizacje pozarządowe, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą dla ochrony praw obywateli, w wypadkach przewidzianych w ustawie, wszcząć postępowanie oraz wziąć udział w toczącym się postępowaniu.

Zamieniono oznaczenie organizacji społecznych na pozarządowe, co wynika nie tyle ze zmiany nomenklatury samych organizacji, ile z dążenia do rozszerzenia kręgu podmiotów mogących wszcząć postępowanie oraz wziąć udział w toczącym się postępowaniu dla ochrony praw obywateli. Takie podejście prowadzi do wzmocnienia ochrony praw obywateli. Nowe pojęcie koresponduje z szeroko stosowanym obecnie pojęciem sektora pozarządowego, pozwala objąć wszystkie jednostki mieszczące się w dotychczasowym pojęciu organizacji społecznych, a więc i związki zawodowe, i np. fundacje. Bardziej też odpowiednie jest użycie terminu, że organizacja może wszcząć postępowanie, a nie spowodować jego wszczęcie.

Właściwość sądu

Art. 17 pkt 4 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 5) ustawy nowelizującej

Do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w postępowaniu w sprawach gospodarczych sto tysięcy złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania, o ustanowienie rozdzielności majątkowej między małżonkami, o uzgodnienie treści księgi wieczystej rzeczywistym stanem prawnym oraz spraw rozpoznawanych w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania, o ustanowienie rozdzielności majątkowej między małżonkami, o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oraz spraw rozpoznawanych w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Dokonana zmiana jest związana ze zniesieniem postępowania gospodarczego jako odrębnego. Sprawy między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej poddane zostają ogólnym regułom obowiązującym w procesie. Zniesione zostaje rozróżnienie spraw na cywilne i gospodarcze; pozostaje niejako jedna wysokość wartości przedmiotu sporu (przewyższająca 75 tys. zł) dla stwierdzenia właściwości sądu okręgowego w sprawach o prawa majątkowe.

Właściwość przemienna

Art. 34 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 6) ustawy nowelizującej.

Powództwo o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, jak też o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy wytoczyć można przed sąd miejsca jej wykonania. W razie wątpliwości miejsce wykonania umowy powinno być stwierdzone dokumentem.

Powództwo o zawarcie umowy, ustalenie jej treści, o zmianę umowy oraz o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, a także o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy można wytoczyć przed sąd miejsca jej wykonania. W razie wątpliwości miejsce wykonania umowy powinno być stwierdzone dokumentem.

W redakcji przepisu dodano zwroty: o zawarcie umowy, ustalenie treści umowy, zmianę umowy. Rozszerzono więc o te przypadki właściwość sądu miejsca wykonania umowy. Przepis ten uwzględnia także obecne brzmienie art. 479⁴ par. 1 k.p.c. Usuwa to wątpliwości co do możliwości wytoczenia powództwa przed sąd miejsca wykonania umowy, wydawało się bowiem, że logiczna dla wprowadzonych przypadków jest właściwość regulowana dotychczasowym art. 34 k.p.c.

Wyłączenie referendarza

Art. 54 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 7) ustawy nowelizującej.

Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do wyłączenia ławników, jak również innych organów sądowych oraz prokuratora. Wniosek o wyłączenie ławnika sąd rozstrzyga zgodnie z przepisami poprzedzającymi, a wniosek o wyłączenie pozostałych osób przekazuje odpowiedniemu organowi nadrzędnemu.

Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do wyłączenia referendarza sądowego, ławnika, jak również innych organów sądowych oraz prokuratora. Wniosek o wyłączenie referendarza sądowego oraz ławnika sąd rozstrzyga zgodnie z przepisami poprzedzającymi, a wniosek o wyłączenie pozostałych osób przekazuje odpowiedniemu organowi nadrzędnemu.

Stosowanie przepisów o wyłączeniu sędziego wobec osoby referendarza sądowego uzasadnione jest przede wszystkim wprowadzeniem do sądu samej instytucji referendarza oraz jego pozycji (w zakresie powierzonych mu czynności referendarz ma kompetencje sądu), a także brakiem wyraźnych przepisów, które regulowałyby niedopuszczalność orzekania przez referendarza w niektórych sytuacjach. Dotychczas uważało się więc, że referendarze sądowi mieszczą się w pojęciu innych organów sądowych.

Lidia Sularzycka

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie