Siła wyższa uwolni pracodawcę od odpowiedzialności za wypadek

Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej: ustawa wypadkowa) szczegółowo wskazuje i reguluje świadczenia przysługujące z ubezpieczenia społecznego poszkodowanemu w następstwie wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. W przypadku, gdy szkoda na osobie przekracza wysokość świadczeń uzyskanych z ubezpieczenia, a pracodawca nie zapewnił bezpiecznych i higienicznych warunków pracy albo jego odpowiedzialność oparta jest na zasadzie ryzyka, odpowiada on w pozostałej wysokości (w zakresie nienaprawionej świadczeniami z ubezpieczenia społecznego). Pisaliśmy o tym w DGP nr 161. Dziś przyjrzymy się odpowiedzialności, gdy zakład wprawiany jest w ruch siłami przyrody.

Zgodnie z art. 435 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121; dalej: k.c.) prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że nastąpiła ona wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Jeżeli zakład pracy wprawiany jest w ruch za pomocą sił przyrody - podstawą odpowiedzialności jest art. 435 k.c. (wyrok SN z 19 czerwca 2001 r., sygn. akt II UKN 424/00, OSNAPiUS 2003/6/155). Odpowiedzialność odszkodowawcza na podstawie wskazanego przepisu powstaje bez względu na winę (wyrok SN z 6 marca 2006, sygn. akt II PK 213/05, LEX nr 299146). A dopiero, jeżeli zakład nie jest wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody zastosowanie ma odpowiedzialność oparta na zasadzie winy (wyrok SN z 8 grudnia 2005 r., sygn. akt I UK 97/05, OSNAPiUS 2006/21-22/336).

Ruch przedsiębiorstwa

Jest to każda działalność przedsiębiorstwa, a nie tylko taka, która jest bezpośrednio związana z działaniem sił przyrody i która stanowi następstwo ich działania (wyrok SN z 5 stycznia 2001 r., sygn. akt V CKN 190/00, LEX nr 52421).

Do zastosowania omawianego przepisu nie wystarczy, by przedsiębiorstwo lub zakład wykorzystywały siły przyrody (np. energię elektryczną, paliwo, gaz itp.). Chodzi o procesy polegające na przetwarzaniu energii elementarnej na pracę lub inne postaci energii. To wymaga użycia maszyn lub innych urządzeń przetwarzających. Konieczne jest ponadto, aby przedsiębiorstwo lub zakład były wprawiane w ruch przez maszyny lub urządzenia przetwarzające elementarne siły przyrody. Działalność przedsiębiorstwa musi więc opierać się na funkcjonowaniu takich maszyn i urządzeń. Tym samym nie wystarczy posługiwanie się nimi tylko dla działań wspomagających (wyrok SN z 15 lutego 2008 r., sygn. akt I CSK 376/07, OSNC 2008/D/117).

Użycie sił przyrody musi mieć fundamentalne znaczenie dla pracy przedsiębiorstwa, aby można było zakwalifikować je jako wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody. Nie jest natomiast wystarczające samo niejako pomocnicze korzystanie z maszyn. W artykule 435 k.c. nie chodzi o przedsiębiorstwo, które jedynie wykorzystuje do realizacji części zadań ruch urządzeń wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody, lecz o takie, które jako całość wprawiane jest w ruch za pomocą sił przyrody (wyrok SN z 10 października 2008 r., sygn. akt II CSK 232/08, LEX nr 497665).

Związek przyczynowy

Dla powstania odpowiedzialności musi wystąpić adekwatny związek przyczynowy między ruchem przedsiębiorstwa a powstałą szkodą (wyrok SN z 13 stycznia 1997 r., sygn. akt I PKN 2/97, OSNAPiUS 1997/18/336).

Przykładowo, jak wskazał SN w wyroku z 6 marca 2006 r. (sygn. akt II PK 213/05, LEX nr 299146), znaczne spożycie alkoholu jednoznacznie dowodzi zerwania związku między funkcjonowaniem zakładu a szkodą, skoro pracodawca ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa swojego działania lub zaniechania. Wśród wszystkich warunków nastąpienia szkody, art. 361 k.c. przypisuje prawną doniosłość tylko tym, które zwiększają możliwość (prawdopodobieństwo) wystąpienia badanego skutku.

Warto też zaznaczyć, iż wieloletnia praca zatrudnionego w warunkach narażenia organizmu na oddziaływanie ponadnormatywnego hałasu co najmniej uprawdopodabnia związek z pracą (na stanowisku górnika strzałowego pracującego na kombajnie górniczym) stwierdzonego u niego niedosłuchu. Nawet pośredni związek przyczynowy pozwala na przypisanie stronie pozwanej odpowiedzialności odszkodowawczej. A zatem, nawet gdyby obecny stan zdrowia zatrudnionego był jedynie pośrednim następstwem wieloletniej pracy, a warunki pracy stanowiły jedną z kilku przyczyn niedosłuchu, ewentualna szkoda na osobie powinna być zrekompensowana (wyrok SN z 19 marca 2008 r., sygn. akt I PK 256/07 LEX nr 465982).

Gwałtowność i nieprzewidywalność

Siła wyższa, mogąca obalić domniemanie przyczynowości ruchu przedsiębiorstwa dla szkody musi występować jako jej przyczyna wyłączna, zewnętrzna, nadzwyczajna, co więcej, gwałtowna, nieprzewidywalna i nieuchronna (wyrok SN z 16 grudnia 2004 r., sygn. akt II UK 83/04, OSNAPiUS 2005/14/215).

Podkreślić trzeba, iż z punktu widzenia przedstawionej odpowiedzialności koniecznym jest, aby siła wyższa była wyłączną przyczyną (wtedy wyłącza odpowiedzialność). A zatem błędną linią obrony (przedsiębiorstwa, o którym mowa w art. 435 k.c.) przyjmowaną niejednokrotnie jest wskazywanie podatności poszkodowanego na zachorowanie czy wystąpienie danego urazu. Powoływanie się na podatność na zachorowanie mogłoby wywrzeć skutek uwalniający od odpowiedzialności jedynie, gdyby stwierdzono brak jakichkolwiek zewnętrznych bodźców i rozpatrywano pogorszenie stanu zdrowia jako wyłączny efekt rozwoju schorzenia samoistnego. Wtedy zresztą zaprzeczono by zaistnieniu wypadku przy pracy z powodu braku elementu zewnętrznej przyczyny. Podatność na zachorowanie sama w sobie nigdy nie jest wyłączną przyczyną szkody powypadkowej, która wymaga innych zewnętrznych przyczyn sprawczych. Pojęcie siły wyższej z art. 435 par. 1 k.c. nie obejmuje podatności poszkodowanego na zachorowania (wyrok SN z 16 grudnia 2004 r., sygn. aktII UK 83/04, OSNP 2005/14/215).

Jak niejednokrotnie podkreślał Sąd Najwyższy, odpowiedzialny za szkodę odpowiada również za przyśpieszenie rozwoju schorzeń samoistnych, które bez wypadku i doznanych wskutek tego przez poszkodowanego urazów - według przeważającego prawdopodobieństwa - nie nastąpiłoby (m.in. wyroki z 13 sierpnia 1963 r., sygn. akt I PR 342/63, OSNC 1964/4/83 i z 16 grudnia 2004 r., sygn. akt II UK 83/04, OSNP 2005/14/215).

Wyłączna wina osoby trzeciej

Dla wyłączenia odpowiedzialności z powodu wyłącznej winy poszkodowanego lub osoby trzeciej konieczna jest identyfikacja owej osoby trzeciej (wyrok SN z 18 października 1982 r., sygn. akt I CR 160/82, OSPiKA 1985/12/224). Anonimowość sprawcy nie pozwala bowiem na wyłączenie go z kręgu osób, za zachowanie których odpowiedzialność ponosi prowadzący zakład, a także spośród kręgu osób korzystających z ustawowego unormowania nieodpowiedzialności, skoro nie można ich w ogóle (w znaczeniu subiektywnym) obarczyć winą (wyrok SN z 18 października 1982 r., sygn. akt I CR 160/82, OSP 1985/12/224).

Warunki pracy

Odpowiedzialność na podstawie art. 435 k.c. powstaje bez względu na winę prowadzącego przedsiębiorstwo, a także bez względu na to, czy szkoda nastąpiła w warunkach zachowania bezprawnego (wyrok SN z 9 maja 2008 r., sygn. akt III CSK 360/07, LEX nr 424387). W konsekwencji przesłanką uwalniającą od odpowiedzialności nie jest w żadnej mierze dowód wskazujący, że działalność przedsiębiorstwa była w pełni zgodna z określonymi wymogami (uchwała SN z 7 kwietnia 1970 r., sygn. akt III CZP 17/70, OSPiKA 1971/9/169).

Konstrukcja odpowiedzialności na zasadzie ryzyka oparta jest na założeniu, że samo funkcjonowanie zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody stwarza niebezpieczeństwo wyrządzenia szkody na osobie lub mieniu, niezależnie od działania lub zaniechania prowadzącego taki zakład. Dlatego nie zwalnia pozwanego z odpowiedzialności okoliczność, że praca odbywała się w normalnych warunkach, pracodawca dopełnił wszystkich ciążących na nim obowiązków i nie mógł zapewnić pracownikom innych warunków niż istniejące na statku, które były jemu znane (wyrok SN z 19 czerwca 2001 r., sygn. akt II UKN 424/00, OSNAPiUS 2003/6/155).

Zmniejszenie stosownie do okoliczności

Dochodzenie roszczeń cywilnoprawnych, jako uzupełniających wobec przysługujących z ustawy wypadkowej wiąże się z koniecznością respektowania zasad prawa cywilnego, w tym dotyczących odpowiedzialności pracodawcy za szkodę (wyrok SN z 20 stycznia 1998 r., sygn. akt II UKN 450/97, OSNAPiUS 1998/24/720).

Jedna z takich zasad - wyjątkowo istotna z punktu widzenia omawianej problematyki - jest wyrażona w art. 362 k.c. Przepis ten reguluje powinność zmniejszenia wysokości obowiązku naprawienia szkody w przypadku przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub zwiększania szkody. A zatem, jeżeli skutek w postaci szkody na osobie jest wynikiem działania dwóch przyczyn, może wchodzić w grę zastosowanie art. 362 k.c. Zgodnie z nim, jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności (wyrok SN z 13 stycznia 1997 r., sygn. akt I PKN 2/97, OSNAPiUS 1997/18/336).

Definicja

Przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody:

● to przedsiębiorstwo, którego całość wprawiana jest w ruch za pomocą sił przyrody;

● użycie owych sił musi mieć znaczenie fundamentalne dla jego działania, a nie jedynie pomocnicze;

● każdorazowo należy rozważyć, czy możliwe byłoby osiągnięcie zakładanych celów produkcyjnych przedsiębiorstwa bez użycia sił przyrody (faktyczne znaczenie użytej technologii).

Przesłanki egzoneracyjne:

● siła wyższa,

● wyłączna wina poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody odpowiedzialności nie ponosi.

@RY1@i02/2014/171/i02.2014.171.03300040k.802.jpg@RY2@

dr Wojciech Ostaszewski asystent sędziego Sądu Najwyższego

dr Wojciech Ostaszewski

asystent sędziego Sądu Najwyższego