Egzekucja z ZFŚS musi być odrębna

Potrącenia dokonywane ze środków zgromadzonych na rachunku ZFŚS, jak i przyznanych pracownikowi z tego źródła niejednokrotnie były przedmiotem sporu doktrynalnego. Do tej pory nie ukształtowało się jednolite podejście w tym zakresie. Najbardziej niejasne jest to, czy świadczenia przyznane z ZFŚS podlegają egzekucji z wynagrodzenia za pracę przewidzianej w kodeksie postępowania cywilnego.

Co mówią przepisy

Kwestia prawidłowego wydatkowania świadczeń z ZFŚS została uregulowana w ustawie o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (dalej: ustawa o ZFŚS). Brak jednak jest w niej przepisów szczególnych odnoszących się do zagadnienia potrąceń, w szczególności gwarantujących ich ochronę przed egzekucją. W art. 12 ust. 2 odnajdziemy jedynie zapis, że środki funduszu nie podlegają egzekucji z wyjątkiem przypadków, gdy egzekucja prowadzona jest w związku z zobowiązaniami funduszu. Zasady dokonywania egzekucji z wynagrodzenia odnajdziemy w art. 881 par. 2 kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.). Z kolei ochrona wynagrodzenia za pracę zapewniona jest przez kodeks pracy (dalej: k.p.). Jednak zarówno przepisy k.p.c., jak i k.p. nie określają szczegółowo pojęcia wynagrodzenia za pracę, przez co niejasne jest, czy świadczenia wypłacane z ZFŚS mieszczą się w jego ramach.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

W większości przypadków orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej materii formułuje wykładnię, że świadczenia z ZFŚS nie są składnikami wynagrodzenia, a co za tym idzie - ochrona wynagrodzenia za pracę określona w k.p. ich nie obejmuje (m.in. wyrok SN z 12 maja 2005 r., sygn. akt I PK 248/04, OSNP 2006/1-2/12). SN podkreślił, że wynagrodzenie za pracę jest zbiorczą nazwą dla wypłat różnego typu. W jego ramach mieszczą się zarówno wynagrodzenie zasadnicze, jak i nagrody z zakładowego funduszu nagród, należności przysługujące z tytułu udziału w zysku lub nadwyżce bilansowej, ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop czy odprawa emerytalna. W jego skład nie wchodzą jednak świadczenia z ZFŚS. Co za tym idzie - ochrona wynagrodzenia za pracę, w szczególności ograniczenia i limity potrąceń, ich nie obejmuje. Świadczenia tego typu są jedynie związane ze stosunkiem pracy, nie stanowią jednak składnika wynagrodzenia za pracę. Oznaczałoby to, że świadczenia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych podlegają egzekucji w całości.

Stanowisko Ministerstwa Pracy

Z orzecznictwem SN nie pokrywa się jednak stanowisko Departamentu Prawa Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej z 21 czerwca 2011 r. w sprawie możliwości prowadzenia egzekucji komorniczej lub administracyjnej ze świadczeń ZFŚS. Zgodnie z tym stanowiskiem świadczenia socjalne nie mają charakteru wynagrodzenia, a zatem należności ze stosunku pracy. Świadczenia te bowiem charakteryzują się uznaniowością wynikającą z obowiązku stosowania socjalnych, pozawynagrodzeniowych kryteriów uwzględnianych przy ich wypłacaniu. W tym stanowisku odniesiono się także do opinii Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczącej art. 881 k.p.c., określającego zasady egzekucji z wynagrodzenia za pracę. Zgodnie z tym stanowiskiem należności wymienione w przytoczonym przepisie nie mają charakteru socjalnego. Stąd świadczenia z ZFŚS nie powinny być traktowane jako świadczenia związane ze stosunkiem pracy. Przemawia za tym fakt, że ich wypłata nie jest uzależniona od wykonanej pracy, ale od kryteriów o wyłącznie socjalnym, pozapłacowym charakterze. Na podstawie przedstawionego stanowiska należałoby uznać, że egzekucja z wynagrodzenia za pracę nie powinna obejmować świadczeń wypłaconych z ZFŚS.

Przedstawione stanowiska prowadzą do wniosku, że pracodawca nie powinien dokonać potrącenia ze świadczeń wypłaconych z ZFŚS, jeżeli otrzyma tytuł wykonawczy dotyczący ogółem wynagrodzenia za pracę. W tym przypadku pracodawca powinien go dokonać ze wszystkich składników wynagrodzenia lub ich części, ale nie z pożyczek, zapomóg, dopłat czy innych świadczeń z ZFŚS. W razie dokonania takiego potrącenia istnieje ryzyko złożenia powództwa przez pracownika przeciwko pracodawcy o wypłatę nienależnie pomniejszonego lub potrąconego świadczenia wraz z odsetkami. Zgodnie jednak z odpowiedzią podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości na interpelację poselską w sprawie interpretacji art. 12 ust. 2 ustawy o ZFŚS dokonanie potrącenia z tego rodzaju świadczeń jest możliwe. Konieczne jest zajęcie przez komornika wierzytelności pracownika w trybie art. 895 i kolejnych k.p.c. Wówczas organ egzekucyjny powinien wystawić odrębne zajęcie obejmujące świadczenia z ZFŚS.

Anna Kobacka

ekspert podatkowy w zespole ds. PIT w KPMG w Polsce

Podstawa prawna

Art. 12 ust. 2 ustawy z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 592 ze zm.).

Art. 881 par. 2 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.).