Zwlekanie z zawiadomieniem o cesji nie popłaca

Przy pożyczkach, kredytach obrotowych lub inwestycyjnych standardem jest konieczność ustanowienia zabezpieczenia wierzytelności kredytującego banku. Jedną z najczęstszych form jest tu dokonanie przez pożyczkobiorcę/kredytobiorcę cesji (przelewu) wierzytelności na rzecz banku. Nierzadko spotykany jest również przelew wierzytelności przyszłej, a więc takiej, która w chwili zawarcia umowy cesji nie istnieje, jednakże możliwe - a zarazem dla skuteczności kontraktu wymagane - jest jej dostateczne skonkretyzowanie. Określenie takich danych, jak tytuł prawny powstania wierzytelności oraz osoby dłużnika i wierzyciela, jest konieczne do tego, aby dało się stwierdzić, że zaistniała w przyszłości wierzytelność to ta, której dotyczyła wcześniej zawarta umowa.

Tytułem wstępu

Powyższe uwagi - choć trywialne - były niezbędne do tego, aby płynnie przejść do meritum podejmowanego tematu. Na niniejszy tekst można spojrzeć na dwa sposoby. Z jednej strony jest to poradnik dla dłużnika przelanej wierzytelności, w sytuacji gdy prowadzi on interesy z cedentem (nabywcą wierzytelności), w ramach których jest sprzedawcą/usługodawcą (wierzycielem). Z drugiej stanowi przestrogę dla cesjonariusza (nabywcy wierzytelności) zwlekającego z powiadomieniem dłużnika o dokonanym przelewie (zmianie na pozycji wierzyciela).

Zgodnie z art. 513 par. 2 k.c. dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelność, która mu przysługuje względem zbywcy (cedenta), chociażby stała się wymagalna dopiero po otrzymaniu przez dłużnika zawiadomienia o przelewie. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu. Jak można zauważyć, przytoczony przepis przełamuje wymóg wzajemności potrącanych wierzytelności (art. 498 par. 1 k.c.). Mówiąc obrazowo, cytowana regulacja (art. 513 par. 2 k.c.) dopuszcza sytuację, kiedy podmiot X (dłużnik) jest uprawniony do złożenia podmiotowi Y (cesjonariuszowi) oświadczenia o potrąceniu wierzytelności, która jednak przysługuje podmiotowi X nie od Y, lecz względem podmiotu Z (cedenta). W ten sposób dłużnik może doprowadzić do wygaśnięcia wierzytelności przysługującej cesjonariuszowi (a zarazem do spłaty własnego zadłużenia), w przypadku gdy nie łączą ich żadne relacje biznesowe, w ramach których dłużnik przelanej wierzytelności jest wierzycielem cesjonariusza (nabywcy przelanej wierzytelności).

Ścisłe limity

Opisywane uprawnienie jest - z oczywistych względów - ściśle limitowane. Kluczem do właściwego zrozumienia narzędzia prawnego, w jakie wyposaża dłużnika art. 513 par. 2 k.c., jest uchwycenie najpóźniejszego momentu, gdy dłużnik może nabyć wierzytelność względem cedenta, którą później będzie mu wolno potrącić z przelaną wierzytelnością przysługującą cesjonariuszowi. Tą chwilą - co zdradza po trosze tytuł artykułu - jest zawiadomienie dłużnika o cesji wierzytelności (lub powzięcie o niej wiadomości).

Jak doskonale widać na przykładzie [przykład], nawet najmniejsza zwłoka w poinformowaniu dłużnika o przelewie może skutkować dla cesjonariusza tym, iż nabyta przez niego wierzytelność stanie się bezwartościowa z uwagi na ochronę dłużnika (będącego w dobrej wierze), którą gwarantuje art. 513 par. 2 k.c. Gdyby w zaprezentowanej w przykładzie sekwencji zdarzeń przesunąć termin zawiadomienia o przelewie np. na 10 lutego 2014 roku, to dłużnik nie mógłby już skorzystać z uprawnienia, jakie daje komentowana regulacja.

A co z przyszłymi

Czy przywilej dłużnika z art. 513 par. 2 k.c. ulega modyfikacji w przypadku przelewu wierzytelności przyszłej? Zagadnienie to nie doczekało się jeszcze uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego, a w dorobku judykatury można spotkać wykluczające się poglądy (zob. np. wyroki SN z 25 lutego 2005 r., sygn. akt II CK 440/2004 i 17 października 2012 r., sygn. akt I CSK 56/2012). W moim przekonaniu we wskazanym powyżej zakresie nie dochodzi do żadnej zmiany. W szczególności nie jest trafna teza, iż dłużnik ma prawo potrącić (na zasadzie art. 513 par. 2 k.c.) wierzytelność nabytą względem cedenta także po uzyskaniu wiadomości o przelewie tylko dlatego, że w chwili zawiadomienia nie doszło jeszcze do powstania wierzytelności objętej umową cesji wierzytelności przyszłej. Słuszna jest natomiast konstatacja, iż w każdym przypadku ostatnim momentem, gdy dłużnik może nabyć wierzytelność, którą będzie mógł następnie przedstawić do potrącenia nabywcy wierzytelności przyszłej (cesjonariuszowi), jest chwila powzięcia przez dłużnika wiadomości o zawarciu umowy przelewu. Gdyby było inaczej, dłużnik po zawiadomieniu o przelewie (a więc kiedy jest już w złej wierze, gdyż wie, że cedent wyzbył się wierzytelności) mógłby celowo nawiązywać kolejne stosunki prawne z cedentem, aby wygenerować wierzytelność, którą w przyszłości będzie w stanie potrącić z przelaną wierzytelnością przyszłą, od chwili powstania od razu funkcjonującą w majątku aktualnego wierzyciela (cesjonariusza).

Przepisy kodeksu cywilnego

Dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika o przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. Przepis ten stosuje się odpowiednio do innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a poprzednim wierzycielem.

§ 1. Dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie.

§ 2. Dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelność, która mu przysługuje względem zbywcy, chociażby stała się wymagalna dopiero po otrzymaniu przez dłużnika zawiadomienia o przelewie. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu.

PRZYKŁAD

Jak skutecznie skorzystać z art. 513 par. 2 k.c.

1 lutego 2014 roku podmiot A (cedent) zawarł z podmiotem C (cesjonariuszem) umowę cesji wierzytelności (np. 100 tys. zł), przysługującej mu wobec podmiotu B (dłużnika). Wymagalność tej wierzytelności przypada na 15 marca 2014 roku. Tymczasem 15 lutego 2014 roku dłużnik (nie wiedząc o przelewie) świadczy usługi na rzecz cedenta i nabywa wobec niego wierzytelność opiewającą na kwotę 100 tys. zł, wymagalną 1 marca 2014 roku. 18 lutego 2014 roku cesjonariusz przesyłką poleconą zawiadamia dłużnika o dokonaniu przelewu (zmianie wierzyciela). 20 marca 2014 roku dłużnik składa cesjonariuszowi oświadczenie, iż potrąca z przelanej wierzytelności wierzytelność przysługującą mu wobec cedenta (nabytą 15 lutego 2014 roku i wymagalną wcześniej od przelanej wierzytelności). W ten sposób obydwie wierzytelności wygasają (kompensują się).

@RY1@i02/2014/043/i02.2014.043.215000600.802.jpg@RY2@

Bartosz Stelmach aplikant adwokacki

Bartosz Stelmach

aplikant adwokacki