W jaki sposób zgodnie z prawem przeprowadzić referendum lokalne

Czy referendum mogą zainicjować także mieszkańcy

@RY1@i02/2012/087/i02.2012.087.18300150f.819.jpg@RY2@

Referendum lokalne może być zwołane z inicjatywy 10 proc. uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy lub powiatu, albo 5 proc. - w przypadku województwa. Inicjatorem może być też organ samorządu terytorialnego. W przypadku województwa jest nim sejmik, a w przypadku powiatów i gmin - odpowiednia rada.

To ostatnie zastrzeżenie nie ma zastosowania w sprawach odwołania organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego przed upływem kadencji. W takiej sytuacji bowiem rozstrzyga się wyłącznie w drodze referendum przeprowadzonego na wniosek mieszkańców. Z samą inicjatywą przeprowadzenia referendum na wniosek mieszkańców wystąpić mogą: grupa co najmniej 15 obywateli uprawionych do głosowania (w przypadku referendum gminnego 5 obywateli, którzy mają prawo wyboru rady gminy); statutowa struktura terenowa partii politycznej działająca w danym województwie, powiecie lub gminie; organizacja społeczna działająca na obszarze danej jednostki samorządowej. Inicjator referendum powiadamia pisemnie przewodniczącego zarządu danej jednostki samorządowej o zamiarze wystąpienia z inicjatywą jego przeprowadzenia. Od tego dnia inicjatorzy referendum mają 60 dni na zebranie wymaganej liczby podpisów mieszkańców.

Podstawa prawna

Art. 4, 5 i 11 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

Czy referendum może się odbyć w sobotę

@RY1@i02/2012/087/i02.2012.087.18300150f.820.jpg@RY2@

Kampania referendalna rozpoczyna się z dniem podjęcia uchwały o przeprowadzeniu referendum i kończy się na 24 godziny przed dniem głosowania. Referendum finansowane jest z budżetu województwa, gminy lub powiatu. Wydatki inicjatora referendum są pokrywane z jego źródeł własnych. Samo referendum zgodnie z ustawą przeprowadzane jest w dzień wolny od pracy, najpóźniej w 50. dniu od dnia opublikowania uchwały w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Sobota nie jest zaś dniem wolnym od pracy w rozumieniu ustawy o dniach wolnych od pracy. Innymi słowy referendum nie może być przeprowadzone w sobotę. W konsekwencji jego termin może być wyznaczony na każdą niedzielę i 13 wskazanych w ustawie o dniach wolnych od pracy dni, np. pierwszy dzień Zielonych Świątek czy dzień Bożego Ciała.

Podstawa prawna

Art. 21 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

Art. 1 ustawy z 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz.U. nr 4, poz. 28 z późn. zm.).

Czy wniosek podlega głosowaniu

@RY1@i02/2012/087/i02.2012.087.18300150f.821.jpg@RY2@

Jeśli wniosek dotyczy odwołania władz jednostki samorządowej, inicjator referendum przekazuje go komisarzowi wyborczemu wraz z informacją o spełnieniu obowiązku poinformowania mieszkańców o przedmiocie referendum. Do wniosku załącza karty z podpisami mieszkańców. Gdy wniosek mieszkańców spełnia wymogi, komisarz wyborczy postanawia o przeprowadzeniu referendum z inicjatywy mieszkańców.

W przypadku gdy wniosek dotyczy innych spraw - trafia on do wójta (burmistrza, prezydenta), a w powiecie i województwie do zarządu jednostki - organy te niezwłocznie potwierdzają na piśmie otrzymanie dokumentu. Wniosek mieszkańców o przeprowadzenie referendum w kwestiach innych niż odwołanie lokalnych władz podlega ocenie organu stanowiącego danego samorządu. Przebiega to dwuetapowo: najpierw wstępnej oceny dokonuje wyłoniona ze składu rady (sejmiku) komisja. Inicjator referendum ma zagwarantowane prawo do udziału w jej pracach.

Następnie oceny dokonuje rada (sejmik), która podejmuje uchwałę o przeprowadzeniu referendum albo o odrzuceniu wniosku. W tym celu zgodnie z przepisami po wpłynięciu wniosku przewodniczący zarządu danej jednostki samorządowej przekazuje go sejmikowi lub odpowiedniej radzie. Następnie organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego powołuje ze swojego składu komisję do sprawdzenia, czy wniosek mieszkańców o przeprowadzenie referendum odpowiada przepisom ustawy. Do udziału w pracach komisji w charakterze obserwatora zaprasza się inicjatora referendum lub jego pełnomocnika.

Inicjator referendum lub jego pełnomocnik może w razie potrzeby, w tym z własnej inicjatywy, składać komisji dodatkowe wyjaśnienia i przedstawiać dowody. Komisja może również żądać od inicjatora referendum lub jego pełnomocnika złożenia takich wyjaśnień i przedstawienia dowodów. Wniosek o przeprowadzenie referendum niespełniający warunków komisja zwraca inicjatorowi referendum, wyznaczając czternastodniowy termin do usunięcia uchybień.

Jeżeli komisja stwierdzi, że wniosek o przeprowadzenie referendum zawiera uchybienia, których nie można usunąć, przekazuje wniosek organowi stanowiącemu jednostki samorządu terytorialnego wraz ze swoją opinią. Po weryfikacji wniosku organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego podejmuje uchwałę w sprawie przeprowadzenia referendum, jeżeli wniosek mieszkańców spełnia wymogi ustawy oraz nie prowadzi do rozstrzygnięć sprzecznych z prawem.

Organ stanowiący jest związany treścią wniosku. W przypadku złożenia dwóch lub więcej wniosków mieszkańców o przeprowadzenie referendum organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego podejmuje uchwałę o przeprowadzeniu referendów w takiej kolejności, w jakiej wnioski zostały przekazane przez inicjatorów referendów lub ich pełnomocników. Organ stanowiący może również, jeżeli jest to możliwe, poddać jednocześnie wszystkie wnioski lub ich część pod referendum.

Następnie odpowiedni organ samorządowy podejmuje uchwałę w sprawie przeprowadzenia referendum bezwzględną większością głosów swojego ustawowego składu. Uchwała organu określa pytanie lub pytania referendum albo warianty zaproponowane mieszkańcom jednostki do wyboru, termin przeprowadzenia referendum, wzór karty do głosowania, kalendarz czynności związanych z przeprowadzeniem referendum. Sama uchwała jest również publikowana w wojewódzkim dzienniku urzędowym, przy czym uchwała rady gminy podlega ponadto bezzwłocznemu rozplakatowaniu lub ogłoszeniu w inny sposób zwyczajowo przyjęty w danej gminie.

Warto również pamiętać, że na uchwałę organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego odrzucającą wniosek mieszkańców w sprawie przeprowadzenia referendum służy jego inicjatorowi skarga do sądu administracyjnego w terminie 14 dni od dnia doręczenia uchwały. Sąd administracyjny rozpatruje skargę w terminie 14 dni. Od niekorzystnego rozstrzygnięcia skargę kasacyjną wnosi się również w terminie 14 dni. Wyrok sądu uwzględniający skargę zastępuje uchwałę organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego.

Podstawa prawna

Art. 10, 16 - 20 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

Czy osoby niezameldowane mogą głosować

@RY1@i02/2012/087/i02.2012.087.18300150f.822.jpg@RY2@

Stałe zamieszkiwanie na obszarze danej jednostki samorządu terytorialnego nie musi być zawsze powiązane z zameldowaniem w danym mieście lub gminie. Zgodnie z przepisami w referendum mają prawo brać udział osoby stale zamieszkujące na obszarze danej jednostki samorządu terytorialnego, mające czynne prawo wyborcze do organu stanowiącego tej jednostki. Przy ustalaniu stałego zamieszkania stosuje się zatem przepisy kodeksu cywilnego. Ten natomiast wiąże stałe zamieszkiwanie z przebywaniem z zamiarem stałego pobytu.

Na pewno więc w głosowaniu w referendum mogą wziąć udział osoby zameldowane na terenie danej jednostki (trudno bowiem, by jej władze mogły podnieść okoliczność, że nie przebywa ona tam od lat, pracuje, posiada mieszkanie, w którym zamieszkuje wraz z rodziną w innej części Polski).

W referendum mogą wziąć również udział osoby niemające stałego zameldowania w danej jednostce samorządowej, pod warunkiem że stale tam zamieszkują. W takiej sytuacji powinny one złożyć pisemny wniosek w urzędzie gminy z prośbą o wpis do rejestru wyborców. Wniosek powinien zawierać adres ostatniego zameldowania na pobyt stały poza obszarem gminy.

Podstawa prawna

Art. 3 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

Czy wynik referendum zawsze jest wiążący

@RY1@i02/2012/087/i02.2012.087.18300150f.823.jpg@RY2@

Referendum przeprowadzają i ustalają jego wynik powołane w tym celu właściwe terytorialnie (wojewódzka, powiatowa i gminna) komisje do spraw referendum i obwodowe komisje do spraw referendum. Powołuje je albo komisarz wyborczy (odwołanie lokalnych władz), albo komisja terytorialna. Niezwłocznie po sporządzeniu protokołu komisja terytorialna podaje do publicznej wiadomości wyniki głosowania i wynik referendum.

Aby referendum było ważne, frekwencja w nim musi wynieść powyżej 30 proc. uprawnionych do głosowania mieszkańców danej jednostki samorządowej. To jednak nie koniec. Wynik referendum jest rozstrzygający, jeżeli za jednym z rozwiązań w sprawie poddanej pod referendum oddano więcej niż połowę ważnych głosów. Z kolei w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego pochodzącego z wyborów bezpośrednich referendum jest ważne, w przypadku gdy udział w nim wzięło nie mniej niż 3/5 liczby biorących udział w wyborze odwoływanego organu. Z kolei wynik referendum gminnego w sprawie samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne jest rozstrzygający, jeżeli za samoopodatkowaniem oddano co najmniej 2/3 ważnych głosów.

Gdy referendum zakończy się wynikiem rozstrzygającym w sprawie poddanej pod referendum, właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego niezwłocznie podejmie czynności w celu jej realizacji. Należy również pamiętać, że ogłoszenie wyników referendum przeprowadzonego na wniosek mieszkańców rozstrzygających o odwołaniu organów gminy przed upływem kadencji oznacza zakończenie działalności tych organów. Podobnie - w przypadku rozstrzygnięcia o odwołaniu organu stanowiącego powiatu lub samorządu województwa - kończy ich działalność i z mocy prawa - ich organów wykonawczych. Odwołanie staje się ważne po upływie siedmiodniowego terminu przewidzianego na protesty wyborcze. Jeśli mieszkańcy decydują o odwołaniu władz gminy, do czasu nowych wyborów ich funkcję pełni osoba wyznaczona przez prezesa Rady Ministrów.

Podstawa prawna

Art. 55 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

Czy mieszkańcy mogą zmienić decyzję miasta

@RY1@i02/2012/087/i02.2012.087.18300150f.824.jpg@RY2@

W praktyce konsultacje bywają dosyć często mylone z referendum lokalnym. Różnice pomiędzy tymi formami kontaktu z mieszkańcami lokalnej wspólnoty są jednak zasadnicze. Chodzi przede wszystkim o cel oraz moc wiążącą wyrażanego przez społeczność lokalną stanowiska. Należy bowiem pamiętać, że celem konsultacji jest wyrażenie opinii, celem referendum natomiast - jej bezpośrednie podjęcie. Innymi słowy opinia mieszkańców wyrażona w ramach konsultacji nie jest wiążąca i stanowi jedną z przesłanek do skutecznego podjęcia decyzji przez właściwe władze. Z kolei w referendum mieszkańcy bezpośrednio rozstrzygają o istotnych dla nich sprawach.

Nie oznacza to jednak, że rada gminy ma zastosować tryb referendum wówczas, gdy ustawa wymaga jedynie przeprowadzenia konsultacji, pozostawiając tym samym rozstrzygnięcie w gestii członków wspólnoty. W przypadku jednak, gdy referendum nie zakończy się wynikiem rozstrzygającym, można jego rezultaty potraktować jako wyraz stanowiska lokalnej społeczności w danej sprawie.

Podstawa prawna

Art. 5a ustawy z 8 grudnia 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn.zm.).

Art. 2 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl