Kiedy należy się rekompensata za opóźnioną emeryturę lub rentę

Ubezpieczeni ubiegający się o renty lub emerytury z ZUS mają prawo do finansowego zadośćuczynienia, jeśli sprawa z winy ZUS trwa kilka lat. W ostatnim czasie przed Sądem Najwyższym toczyła się sprawa ubezpieczonego, który trzykrotnie składał kasację od wyroków, aby wyegzekwować prawo do odsetek. W ich efekcie SN uznał, że ubezpieczonemu należy się prawo do renty oraz odsetki liczone od terminu złożenia pierwszego wniosku o wypłatę świadczenia.

Decyzja w 30 dni

ZUS jest zobowiązany wydać decyzję w sprawie prawa do emerytury lub renty bądź ustalenia jej wysokości po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania rozstrzygnięcia. Jeżeli tego nie uczyni, powinien zapłacić poszkodowanemu odsetki ustawowe za każdy dzień zwłoki. Bardzo istotne jest zatem ustalenie daty wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji.

Wątpliwości pojawiają się, gdy sprawa trafia do sądu. Taki przypadek reguluje art. 118 ust. 1a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanej dalej emerytalną. W razie ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości na mocy orzeczenia organu odwoławczego za dzień wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji uważało się dzień wpływu do ZUS prawomocnego orzeczenia organu odwoławczego.

Takie brzmienie poprzednio obowiązującego przepisu powodowało, że ZUS w każdym przypadku zwolniony był z zapłaty odsetek za zwłokę od świadczenia przypadającą za czas trwania postępowania sądowego. Odsetki za ten okres były płacone tylko wtedy, gdy ZUS został do tego wprost zobowiązany wyrokiem sądu. [Przykład 1]

TK o odszkodowaniu

Interpretacja, czym jest ostatnia okoliczność powodująca ustalenie prawa do świadczenia, wywoływała w praktyce wiele wątpliwości. Sprawą musiał się zająć Trybunał Konstytucyjny. Wyrok w tej sprawie zapadł 11 września 2007 r. (sygn. akt P 11/07, Dz.U. nr 175, poz. 1235). Trybunał stwierdził, iż art. 118 ust. 1a ustawy emerytalnej jest zgodny z konstytucją, pod warunkiem że jest rozumiany w ten sposób, iż za dzień wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji uznaje się dzień wpływu do organu rentowego prawomocnego orzeczenia tylko w sytuacji, gdy za nieustalenie tych okoliczności organ ten nie ponosi odpowiedzialności. W praktyce oznacza to, że ubezpieczony ma prawo do odsetek tylko wtedy, gdy to ZUS popełnił błędy lub jest winien zaniedbań.

Skutkiem wyroku była zmiana art. 118 ust. 1a ustawy emerytalnej, która weszła w życie 1 kwietnia 2009 r. Zgodnie z nią, jeżeli organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania rozstrzygnięcia, za dzień jej wyjaśnienia uważa się dzień wpływu do organu rentowego prawomocnego orzeczenia organu odwoławczego. Organ drugiej instancji, wydając orzeczenie, stwierdza odpowiedzialność organu rentowego. [Przykład 2]

Decyduje sąd

Ustawodawca wskazał, że jeśli sąd uzna w konkretnej sprawie, iż opóźnienie w ustaleniu prawa do świadczenia lub jego wysokości spowodowane było okolicznościami, za które odpowiada organ rentowy, to ZUS musi wypłacić odsetki za okres postępowania sądowego. Jeśli natomiast sąd, wydając wyrok, nie orzeknie o odpowiedzialności organu, ZUS nie ma obowiązku wypłaty odsetek od zaległej emerytury lub renty za okres postępowania.

W każdym spornym przypadku, kiedy sprawa trafia do Sądu Najwyższego, problematyczne jest ustalenie okoliczności niezbędnych do wydania decyzji. Może to bowiem polegać na złożeniu przez wnioskodawcę brakujących dowodów lub złożeniu stosownego oświadczenia. Niekiedy konieczne jest rozstrzygnięcie wątpliwości powstałych przy analizie dokumentacji czy ocenie rozbieżności występujących w materiale dowodowym.

Jeśli zainteresowany ubiega się o rentę z tytułu niezdolności do pracy, to ustalenie takich okoliczności sprowadza się do uzyskania orzeczenia lekarskiego w sprawie świadczeń, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, rachunkowym wyliczeniu świadczenia itp.

Innymi słowy, wydanie przez organ rentowy niezgodnej z prawem decyzji odmawiającej ustalenia lub wypłaty świadczenia, gdy było możliwe wydanie decyzji zgodnej z prawem (gdy ubezpieczony spełnił wszystkie przesłanki, od których uzależnione jest nabycie prawa do świadczenia) oznacza, że opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które organ rentowy ponosi odpowiedzialność, choćby nie można mu było zarzucić niestaranności w wykładni i zastosowaniu prawa.

Zła ocena materiału

Tylko sąd może ocenić, czy osoba ubiegająca się o świadczenie dostarczyła wszystkie dokumenty, a ZUS błędnie je ocenił. Trzykrotnie przedmiotem oceny Sądu Najwyższego była sprawa wypadku w drodze do pracy (wyrok z 28 września 2011 r., sygn. akt I UK 86/11, niepubl.). W tym konkretnym przypadku problematyczna była ocena, czy wypadek samochodowy pracownika wracającego do domu może być zakwalifikowany jako wypadek w drodze do pracy. ZUS nie chciał bowiem uznać, że zderzenie dwóch aut zostało spowodowane czynnikiem zewnętrznym. Dopiero ustalenie, że ubezpieczony miał prawo do jednorazowego odszkodowania w związku z wypadkiem w drodze do pracy pozwoliło na ustalenie prawa do wypłaty. W tej sytuacji odsetki od roszczenia jednorazowego, które należały się ubezpieczonemu, organ rentowy miał wypłacić po 30 dniach, licząc do daty doręczenia ZUS prawomocnego orzeczenia.

Postępowania sądowe

Sądy najczęściej uznają, że opóźnienie w wypłacie rent wiąże się z trwającym postępowaniem odwoławczym, w wyniku którego doszło ostatecznie do zmiany decyzji organu rentowego. Pojawiają się wątpliwości dotyczące tego, od kiedy do kiedy należy liczyć odsetki. W niektórych sprawach sądy twierdzą, że dopiero w dniu wydania decyzji organ rentowy mógł ocenić okoliczności sprawy i wydać decyzję odmowną, a zatem nie ponosi on odpowiedzialności za opóźnienie w wypłacie świadczeń. Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że gdy o wydaniu przez organ rentowy decyzji odmownej, zmienionej następnie orzeczeniem sądu, zadecydowało wyłącznie błędne stosowanie przez organ ubezpieczeniowy przepisów prawa materialnego, a nie jakakolwiek wyjaśniona przez sąd kontrowersja lub wątpliwość, odnosząca się do istotnych dla sprawy ustaleń faktycznych, to w takim przypadku osoba ubiegająca się o świadczenie ma prawo do ustawowych odsetek od ZUS.

Ustawowe odsetki

Szczegółowe zasady wypłaty odsetek określa rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 1 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 12, poz. 104). Zgodnie z nim odsetki wypłaca się za okres od dnia następującego po upływie terminu na ustalenie prawa do świadczeń lub ich wypłaty, przewidzianego w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania świadczeń. Okres opóźnienia w ustaleniu prawa do świadczeń i ich wypłacie, dla których przepisy określające zasady ich przyznawania i wypłacania przewidują termin na wydanie decyzji, liczy się od dnia następującego po upływie terminu na wydanie decyzji.

Opóźnienia w ustaleniu świadczeń zleconych ZUS do wypłaty z mocy umów międzynarodowych ustala się od dnia następującego po upływie terminu na wydanie decyzji, liczonego od daty wpływu z zagranicznej instytucji ubezpieczeniowej pełnej dokumentacji oraz należności.

Jeżeli świadczenie jest wypłacane za pośrednictwem poczty lub na rachunek bankowy, za dzień wypłaty świadczeń uważa się dzień przekazania należności na pocztę lub do banku. Odsetki oblicza się przez pomnożenie kwoty opóźnionego świadczenia przez liczbę dni opóźnienia i przez roczną stopę procentową odsetek oraz przez podzielenie tego iloczynu przez 365. Odsetki wypłaca się z urzędu łącznie z wypłatą opóźnionego świadczenia. [Przykład 3]

Ważne

ZUS ma obowiązek wypłacić świadczenie w ciągu 30 dni, licząc od dnia ustalenia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania rozstrzygnięcia. Jeżeli tego nie uczyni, powinien zapłacić poszkodowanemu odsetki ustawowe za każdy dzień zwłoki

PRZYKŁADY

1 Postępowanie wyjaśniające sprawę musi być przeprowadzone rzetelnie

Jeśli wyjaśnienie okoliczności warunkujących nabycie prawa do świadczenia następuje dopiero w postępowaniu sądowym, to wyłączenie odpowiedzialności organu rentowego za opóźnienie jego wypłaty ma miejsce tylko w określonych przypadkach. Dzieje się tak wówczas, gdy organ, mimo podjęcia - w ramach posiadanych kompetencji i nałożonych obowiązków - wszystkich niezbędnych czynności, nie dysponował materiałem dowodowym. W praktyce oznacza to, że nie miał możliwości dokonania ustaleń stanu faktycznego umożliwiającego wydanie decyzji zgodnej z treścią wniosku ubezpieczonego.

2 Ubezpieczony ma prawo do odsetek w przypadku błędów ZUS

Zgodnie z najnowszą linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, kiedy sąd wydając orzeczenie, nie określi odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji, o którym mowa w art. 118 ust. 1a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to ten fakt nie pozbawia ubezpieczonego prawa do odsetek za opóźnienie w wypłacie świadczenia. Sąd rozpatrujący odwołanie od decyzji ZUS ma obowiązek z urzędu rozstrzygnąć kwestię przyznania świadczeniobiorcy odsetek od zaległego świadczenia. Podstawą roszczeń ubezpieczonego w tym zakresie jest art. 85 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z nim jeśli ZUS nie ustalił prawa do świadczenia lub go nie wypłacił, jest obowiązany do uiszczenia odsetek w wysokości odsetek ustawowych określonych przepisami prawa cywilnego. Nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które ZUS nie ponosi odpowiedzialności.

3 Ubezpieczony musi udowodnić, że ZUS niesłusznie przedłużał postępowanie

Zgodnie art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jedyną przesłanką przyznania odsetek jest uchybienie przez organ rentowy terminowi do ustalenia prawa lub wypłaty świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Za uchybienie terminowi uważa się zarówno niewydanie w ustawowo określonym czasie decyzji przyznającej prawo, jak i wydanie błędnej decyzji, następnie zmienionej przez sąd w postępowaniu odwoławczym. Przekroczenie terminu do ustalenia prawa lub wypłaty świadczenia może zaś być następstwem zaniedbań organu rentowego w zakresie wykładni lub stosowania prawa materialnego albo naruszenia przepisów postępowania. Jeśli ZUS skompletował dokumentację, ale nie wydał orzeczenia, ponosi odpowiedzialność za przedłużanie sprawy. Dzieje się tak również, kiedy nie można mu zarzucić braku należytej staranności. Ważne jest ustalenie, czy sprawa została odpowiednio wyjaśniona jeszcze przed skierowaniem jej do sądu. Wina ZUS za niewydanie w terminie prawidłowej decyzji wynika z tego, że organ rentowy, znając stan faktyczny, ocenił go w sposób niewłaściwy. Sąd zaś tylko skorygował ocenę zdarzenia, rozpoznając odwołanie od zaskarżonej decyzji.

Bożena Wiktorowska

bozena.wiktorowska@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 118 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z 13 grudnia 1998 r. (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).