Kajdanki na nogi zatrzymanego - także prewencyjnie

Zmiany zostały wymuszone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 17 maja 2012 r., który uznał, że art.16 ust.4 ustawy z 6 kwietnia 1990 o Policji (tj. Dz.U. z 2011 r. nr 287, poz. 1687 z późn. zm.) jest niezgodny z ustawą zasadniczą. Przepis odsyłał bowiem do rozporządzenia, w którym zamieszczone zostały zasady i sposób użycia środków przymusu bezpośredniego przez funkcjonariuszy. Tymczasem konstytucja wyraźnie stanowi, że pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie. Parlament poprawił ten błąd i obecnie art. 16 ustawy o Policji odsyła do ustawy z 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 628). Weszła ona w życie 5 czerwca 2013 r.

Ustawa precyzuje szczegółowo, w jaki sposób i kiedy mogą być stosowane środki przymusu bezpośredniego. Są tam także przepisy, które regulują tryb postępowania przed użyciem tego typu środka i po nim.

Nowe metody

Katalog środków przymusu bezpośredniego stosowanych przez funkcjonariuszy policji został poszerzony o kilka nowych pozycji w stosunku do nieobowiązującego już katalogu z art.16 ustawy o Policji.

I tak, ustawą z 5 czerwca 2013 r. wprowadzono nowe środki przymusu bezpośredniego. Są to:

wużycie siły fizycznej w postaci technik transportowych,

wpojazdy służbowe,

wkajdanki zakładane na nogi,

wkask zabezpieczający,

wśrodki przeznaczone do pokonywania zamknięć budowlanych i innych przeszkód, w tym materiałów wybuchowych,

wśrodki pirotechniczne o właściwościach ogłuszających lub olśniewających.

Nowością jest możliwość użycia środków przymusu bezpośredniego w celach prewencyjnych. Chodzi o działanie zapobiegające ucieczce osoby ujętej, doprowadzanej, zatrzymanej, konwojowanej lub umieszczonej w strzeżonym ośrodku czy areszcie. Można ich także użyć w stosunku do osoby pozbawionej wolności, przede wszystkim by zapobiec objawom agresji lub autoagresji tych osób. W celach prewencyjnych można użyć:

wsiły fizycznej w postaci technik transportowych,

wkajdanek zakładanych na ręce, na nogi i zespolonych,

wkaftana bezpieczeństwa,

wpasa obezwładniającego,

wkasku zabezpieczającego.

Kiedy można wykorzystać

Przepisy określają też środki przymusu bezpośredniego używane wobec zwierząt. Ich stosowanie uzależnione jest od zachowania zwierzęcia i wystąpienia w związku z tym bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia uprawnionego lub innej osoby.

Zrezygnowano z kolei z prowadnic, które stosowało się w celu częściowego unieruchomienia kończyn górnych.

Środki przymusu bezpośredniego można wykorzystać wyłącznie w przypadku konieczności podjęcia działań ściśle określonych ustawą. Ponadto funkcjonariusz policji powinien uprzednio wezwać do zachowania zgodnego z prawem i poinformować o zamiarze użycia danego środka.

Funkcjonariusz może w szczególnych sytuacjach odstąpić od wcześniejszego ostrzeżenia i wezwania do odpowiedniego zachowania. Jest to możliwe, gdy zagrażałoby to bezpośrednio życiu, zdrowiu lub wolności uprawnionego lub innej osoby. Może tak postąpić także wtedy, gdy środki te używane są prewencyjnie i gdy zwłoka groziłaby niebezpieczeństwem dla dobra chronionego prawem.

Co do zasady decyzję o użyciu lub wykorzystaniu środków przymusu bezpośredniego podejmuje samodzielnie uprawniony, ale w niektórych przypadkach wskazanych w ustawie z 24 maja 2013 r. wyłącznie za zgodą organu zwierzchniego.

W przypadku policji organem takim jest:

wkierownik jednostki organizacyjnej policji albo osoby przez niego upoważnione, a w razie nieobecności dyżurny jednostki,

wdowódca konwoju lub grupy funkcjonariuszy wykonującej doprowadzenie lub inne zadania służbowe,

wkomendant główny policji, właściwy miejscowo komendant wojewódzki (stołeczny) policji albo osoby przez niego upoważnione.

Gdy w wyniku użycia lub wykorzystania środka przymusu bezpośredniego ktoś został ranny lub doszło do innych widocznych objawów zagrożenia życia lub zdrowia, funkcjonariusz policji jest zobowiązany do niezwłocznego udzielenia poszkodowanemu pierwszej pomocy.

Czy można odstąpić od pomocy

Odstąpić od niej można wyłącznie wtedy, gdy udzielenie pomocy będzie zagrażało życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu funkcjonariusza bądź też innej osoby. Może również zaniechać pomocy w sytuacjach, gdy jej udzielenie spowodowałoby konieczność zaniechania innych ważnych zadań, o jakich mówi art. 36 ust. 2 pkt 2 ustawy z 24 maja 2013 r. Policjant nie ma obowiązku jej udzielania również wtedy, gdy nie ma wątpliwości, że pomoc została już zapewniona przez innych zobowiązanych do jej udzielenia (np. wykwalifikowany zespół ratownictwa medycznego).

Jedynie w przypadku użycia środków przymusu bezpośredniego wobec kobiety ciężarnej bez względu na okoliczności funkcjonariusz policji zawsze ma obowiązek udzielenia pierwszej pomocy.

Kłopoty z interpretacją

Mimo szczegółowych regulacji w zakresie rodzajów i przypadków oraz warunków i sposobu użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego zapisy te, jak i ich stosowanie na co dzień rodzą wiele wątpliwości interpretacyjnych. Jak wynika z wypowiedzi wielu osób pracujących w policji, każdorazowo okoliczność danego zdarzenia i wywołane nim zachowanie będą stanowić dla funkcjonariusza policji nową sytuację. Często w ułamku sekundy będzie musiał podjąć decyzję, jaki środek przymusu zastosować i w jakiej kolejności. Jego działanie może też stać się przyczyną przekraczania uprawnień nałożonych ustawą o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, nie zawsze bowiem granice są wyraźnie zakreślone. Konieczne są więc szkolenia funkcjonariuszy, nie tylko incydentalne, lecz także okresowe, w zakresie znajomości przepisów dotyczących stosowania środków przymusu bezpośredniego.

Warto przypomnieć, że funkcjonariusze policji mają nie tylko uprawnienia, lecz także obowiązki przy wykonywaniu czynności służbowych. Po pierwsze zobowiązani są do przeprowadzania czynności służbowych w sposób najmniej naruszający dobra osobiste danej osoby, powodujący przy tym najmniejszą dolegliwość (wyrok Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2005 r., sygn. akt III CK 367/2004). Po drugie mają też obowiązek respektowania godności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka.

Ponadto, jak zostało to ujęte w wyroku SN z 19 września 2007 r. (sygn. akt WA 32/2007), zasadność użycia środków bezpośredniego przymusu należy również oceniać na płaszczyźnie społecznej szkodliwości czynu, który wymusił zastosowanie danego środka.

OPINIA EKSPERTA

@RY1@i02/2013/176/i02.2013.176.08800040c.802.jpg@RY2@

Piotr Bieniak podinspektor z zespołu prasowego Komendy Głównej Policji

Od daty wejścia w życie nowej ustawy wśród funkcjonariuszy policji przeprowadzono liczne szkolenia, by zaznajomić ich z nowymi przepisami dotyczącymi zasad użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego. Wiedza ta przekazywana jest również podczas narad i odpraw służbowych funkcjonariuszy policji.

Ponadto w Biurze Prewencji i Ruchu Drogowego Komendy Głównej Policji opracowano publikację opisującą powyższe kwestie, odnosząc się jedynie do uprawnień policjanta. Publikacja ta ma na celu podnoszenie wiedzy i umiejętności zawodowych funkcjonariuszy policji poprzez samokształcenie.

Joanna Skarżyńska

dgp@infor.pl